Phát triển ngành Nước bền vững, thích ứng BĐKH là một yêu cầu cấp thiết, đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội. Điều này bao gồm việc hoàn thiện thể chế quản lý ngành nước, ứng dụng KHCN hiện đại, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo... để phát triển ngành nước toàn diện, an toàn và bền vững. Ngày 20/8, trong khuôn khổ Tuần lễ ngành Nước Việt Nam - Vietnam Water Week 2025 do Hội Cấp thoát nước Việt Nam tổ chức đã diễn ra Hội thảo “Ngành nước Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Thách thức và cơ hội”.
Đây là diễn đàn trao đổi quan trọng, kết nối các nhà quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp nhằm đánh giá thực trạng, định hướng chính sách của ngành nước Việt Nam, đồng thời chia sẻ những giải pháp và công nghệ đột phá, hướng tới cấp nước bền vững, thích ứng BĐKH, đặc biệt ở những vùng trọng yếu như Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).
Hoàn thiện chính sách, thể chế
Ông Nguyễn Minh Đức - Trưởng phòng Quản lý cấp thoát nước, Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) điểm qua một số khó khăn và tồn tại cần khắc phục trong ngành nước hiện nay như: Pháp luật liên quan trực tiếp đến lĩnh vực cấp, thoát nước chưa tương xứng với vai trò, tầm quan trọng của dịch vụ cấp, thoát nước là dịch vụ thiết yếu; quy hoạch cấp, thoát nước chưa đầy đủ, chưa đồng bộ; chất lượng dự báo còn hạn chế gây khó khăn cho việc định hướng, đầu tư phát triển hệ thống cấp, thoát nước; hoạt động đầu tư phát triển cấp, thoát nước chưa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường.
Bên cạnh đó, hoạt động cấp nước, thu gom, xử lý nước thải vùng sâu, vùng xa, biên giới hải đảo; hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu về cấp nước, thoát nước và xử lý nước thải chưa đầy đủ, khó khăn trong việc đánh giá tình hình, lập quy hoạch, định hướng, đầu tư và quản lý nhà nước; công trình cấp, thoát nước thiếu bền vững, hiệu quả, chất lượng dịch vụ, công tác quản lý vận hành còn nhiều hạn chế.
Ngoài ra, việc ban hành giá nước sạch gặp nhiều khó khăn; giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải còn thấp, hạn chế huy động nguồn lực đầu tư.
Theo ông Đức, từ thực tế trên, yêu cầu thực tiễn đặt ra cho ngành Nước cần phát triển dịch vụ cấp, thoát nước là dịch vụ thiết yếu, bảo đảm tiếp cận công bằng cho tất cả mọi người dân; đặc biệt chú trọng đến nhu cầu của phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi, dân tộc thiểu số, người khuyết tật và những người có hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn.
Mặt khác, cần thúc đẩy các dự án đầu tư công trình cấp nước quy mô vùng liên tỉnh, vùng tỉnh có tính bền vững cao, thích ứng với BĐKH, kết nối cấp nước nông thôn thông qua công tác quy hoạch, cơ chế đầu tư; Nâng cao chất lượng dịch vụ cấp nước bảo đảm chất lượng nước sạch, tính ổn định, liên tục, đủ áp lực phù hợp với điều kiện sống hiện đại của cộng động dân cư...
Để giải quyết tồn tại, hạn chế và đáp ứng những yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn, Bộ Xây dựng tiếp tục chỉnh lý, hoàn thiện dự án Luật cấp, thoát nước để báo cáo Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đưa vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2026 - 2027 nhiệm kỳ Quốc hội XVI.
Theo đó, Bộ Xây dựng đưa ra một số định hướng quan trọng để phát triển ngành Nước như việc rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định pháp luật, chính sách, và cơ chế quản lý liên quan đến nước, nhằm đảm bảo quản lý hiệu quả, bền vững tài nguyên nước, đáp ứng nhu cầu sử dụng nước cho các mục đích khác nhau và bảo vệ môi trường.
Cụ thể, cần quy định nước sạch là sản phẩm, hàng hóa đặc biệt, đảm bảo mọi người dân được quyền tiếp cận, sử dụng nước sạch; trong quy hoạch cấp, thoát nước phải gắn với quy hoạch tổng hợp lưu vực sông và kết nối với tưới, tiêu nước thủy lợi; Quy định quy hoạch tổng thể quốc gia về cấp, thoát nước; quy hoạch chuyên ngành cấp, thoát nước cấp tỉnh; đề xuất bổ sung trong danh mục quy hoạch ngành của Luật Quy hoạch.
Tiếp tục thực hiện chủ trương xã hội hóa dịch vụ cung cấp nước sạch sau khi hoàn thiện khung pháp luật và được kiểm soát như: Luật quản lý cấp thoát nước, ngành nghề kinh doanh có điều kiện, các quy chuẩn, tiêu chuẩn và hợp đồng thực hiện dịch vụ; Quy định quản lý chất lượng dịch vụ cấp nước; quản lý bảo đảm an ninh, an toàn cấp nước, quản lý thoát nước an toàn nhằm kiểm soát các nguy cơ, rủi ro liên quan đến hoạt động cấp, thoát nước;...
Hướng tới mục tiêu bền vững, thích ứng BĐKH
Vấn đề nước sạch sinh hoạt tại Việt Nam đang là một thách thức lớn, với tình trạng thiếu nước sạch, ô nhiễm nguồn nước và các vấn đề BĐKH diễn biến ngày càng gia tăng, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sản xuất và sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là ở khu vực ĐBSCL.
Thách thức lớn nhất tại ĐBSCL hiện nay là tình trạng sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn, thiếu nước sinh hoạt; Bên cạnh đó, thách thức về an ninh nguồn nước: Chuỗi đập thủy điện thượng nguồn và việc chuyển nước sông Mê Kông qua nơi khác, suy giảm chất lượng môi trường đất, nước, hiệu quả sử dụng nước rất thấp, khai thác nước ngầm quá mức, BĐKH và nước biển dâng vào mùa khô hạn.
Đặc biệt, nguồn nước tại hầu hết các nhà máy nước phía hạ nguồn các tỉnh/thành phố ven biển đều bị nhiễm mặn vượt tiêu chuẩn (lên tới 5.000-6.000 ppm). Ngoài ra, thiếu các giải pháp mang tính dài hạn, bền vững và khả thi để hiện thực hóa thành dự án cấp nước sinh hoạt quy mô vùng liên tỉnh.
Từ thực trạng trên, ông Lều Mạnh Huy - Tổng Giám đốc Công ty CP Đầu tư ngành Nước DNP chia sẻ giải pháp cấp nước bền vững thích ứng BĐKH tại ĐBSCL.
Trong đó có giải pháp truyền dẫn nguồn nước thô, khai thác nước đặt tại khu vực thượng nguồn sông Tiền, sông Hậu chia thành nhiều giai đoạn tùy theo diễn biến của xâm nhập mặn; truyền dẫn bằng đường ống kín kết hợp hồ chứa nước ngọt; gắn kết phát triển hạ tầng cấp nước với các tuyến cao tốc lớn để tiết kiệm chi phí và tối ưu mặt bằng; áp dụng cơ chế giá nước hợp lý (3.000-3.500 đồng/m³ nước thô, 6.500-7.000 đồng/m³ nước sạch) nhằm đảm bảo công bằng xã hội và tính hấp dẫn cho nhà đầu tư; đồng thời kế thừa hạ tầng hiện hữu, kết nối với hệ thống mới để tránh lãng phí nguồn lực.
Đặc biệt, cơ chế đầu tư được thiết kế linh hoạt theo hình thức đối tác công - tư. Theo đó, doanh nghiệp tư nhân tham gia đầu tư trạm bơm và tuyến ống chính, trong khi Nhà nước và địa phương đảm trách phần kết nối cuối, hỗ trợ pháp lý và giải phóng mặt bằng. Cách tiếp cận này giúp giảm gánh nặng ngân sách, đồng thời khuyến khích sự tham gia rộng rãi của khu vực tư nhân. Trên cơ sở đó, hai dự án cấp nước quy mô vùng đã được doanh nghiệp đề xuất.
Thứ nhất, Dự án cấp nước vùng Bắc sông Tiền, công suất 600.000 m³/ngày đêm (giai đoạn 1: 300.000 m³), dự kiến khởi công cuối năm 2025, giá bán buôn nước thô khoảng 3.000 đồng/m³.
Thứ hai, Dự án cấp nước vùng Tây Nam sông Hậu, công suất 1.200.000 m³/ngày đêm (giai đoạn 1: 600.000 m³), lấy nước tại Châu Đốc, cung cấp cho tiểu vùng bán đảo Cà Mau và các tỉnh ven biển, giá nước thô khoảng 3.500 đồng/m³, nước sạch 7.000 đồng/m³, dự kiến hoàn thành năm 2028.
Các giải pháp này được kỳ vọng mang lại tác động toàn diện: về kinh tế, giảm chi phí sản xuất nước và thúc đẩy liên kết vùng; về xã hội, bảo đảm an ninh nước sạch và nâng cao chất lượng sống của người dân; về môi trường, giảm khai thác nước ngầm, hạn chế sụt lún và tăng khả năng thích ứng BĐKH.
Các chuyên gia, nhà khoa học, cùng đại diện các doanh nghiệp cũng nhấn mạnh nhiều giải pháp thúc đẩy phát triển ngành Nước trong kỷ nguyên mới thông qua việc ứng dụng KHCN, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo... để phát triển ngành nước toàn diện, an toàn và bền vững.
Bởi trong thời đại kỷ nguyên số, ngành Nước đang trải qua sự chuyển đổi mạnh mẽ, hướng tới các giải pháp thông minh và bền vững hơn. Các công nghệ số cần được ứng dụng để tối ưu hóa quản lý, vận hành, và bảo trì hệ thống cấp, thoát nước, cũng như nâng cao hiệu quả sử dụng nước và giảm thiểu thất thoát.
