Tăng tính tự chủ và trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng

Hoàn thiện khung pháp lý theo hướng linh hoạt, phân định rõ trách nhiệm

Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 10/12/2025 và sẽ có hiệu lực từ ngày 01/7/2026. Một trong những điểm nổi bật của Luật là được xây dựng theo nguyên tắc luật khung, chỉ quy định các vấn đề mang tính nguyên tắc, cốt lõi và ổn định lâu dài, đồng thời giao Chính phủ và các Bộ quy định chi tiết.

Cách tiếp cận này nhằm khắc phục tình trạng pháp luật quá chi tiết, thiếu linh hoạt, dẫn đến khó triển khai trong thực tiễn hoặc phải sửa đổi thường xuyên. Việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cũng góp phần nâng cao tính chủ động trong quản lý và tổ chức thực hiện.

Tinh thần xuyên suốt của Luật là tăng cường tính tự chủ và trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng. Theo đó, Luật phân định rõ chức năng quản lý nhà nước với quyền, nghĩa vụ của từng chủ thể, từ chủ đầu tư, nhà thầu thi công, đơn vị thiết kế đến tư vấn giám sát.

Đáng chú ý, tại khoản 3 Điều 57, Luật quy định chủ đầu tư có trách nhiệm tổ chức nghiệm thu công trình xây dựng; các tổ chức, cá nhân tham gia nghiệm thu phải chịu trách nhiệm về phần việc do mình xác nhận.

Một trong những cải cách đáng chú ý của Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 là thể chế hóa Nghị quyết số 66/NQ-CP về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính trong hoạt động sản xuất kinh doanh.

Cụ thể, Luật đã mở rộng đối tượng được miễn giấy phép xây dựng, đồng thời cắt giảm nhiều thủ tục như thẩm định thiết kế triển khai sau thiết kế cơ sở. Ngoài ra, Luật cũng không còn yêu cầu chứng chỉ năng lực đối với tổ chức tham gia hoạt động xây dựng trong một số trường hợp, góp phần giảm bớt rào cản gia nhập thị trường.

Các điều kiện kinh doanh cũng được rà soát, cắt giảm nhằm tạo môi trường đầu tư thông thoáng hơn. Đặc biệt, Luật giảm đối tượng phải thực hiện thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, qua đó nâng cao tính chủ động cho doanh nghiệp và chủ đầu tư.

Chuyển mạnh sang hậu kiểm, siết chặt điều kiện nghiệm thu và an toàn công trình

Một điểm mới mang tính bước ngoặt của Luật là chuyển mạnh từ cơ chế “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Thay vì kiểm soát chặt chẽ từ đầu bằng thủ tục hành chính, Luật tập trung vào kiểm tra, giám sát trong quá trình thi công và vận hành công trình.

Cơ chế này được thực hiện thông qua việc mở rộng diện miễn giấy phép xây dựng, cắt giảm các thủ tục thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi đầu tư xây dựng, thẩm định thiết kế triển khai sau thiết kế cơ sở. Đồng thời, tăng cường quy định về điều kiện nghiệm thu, bàn giao và đưa công trình vào khai thác sử dụng.

Luật quy định rõ các điều kiện nghiệm thu đối với từng hạng mục và toàn bộ công trình, qua đó bảo đảm chất lượng công trình ngay từ khâu hoàn thiện. Đồng thời, công tác hậu kiểm được triển khai thông qua quy định kiểm tra nghiệm thu của cơ quan nhà nước đối với các công trình quan trọng.

Cụ thể, theo khoản 4 Điều 57, đối với các công trình thuộc dự án quan trọng quốc gia, công trình quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp hoặc có ảnh hưởng lớn đến an toàn cộng đồng, cơ quan có thẩm quyền sẽ thực hiện kiểm tra công tác nghiệm thu trong quá trình thi công và trước khi đưa vào sử dụng.

Quy định này vừa đảm bảo không chồng chéo với trách nhiệm của các chủ thể tham gia xây dựng, vừa nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và kiểm soát chất lượng công trình.

Cụ thể hóa quản lý chất lượng, thi công và bảo trì công trình thông qua Nghị định

Song song với Luật, Dự thảo Nghị định về thi công xây dựng, quản lý chất lượng và bảo trì công trình được xây dựng nhằm cụ thể hóa các quy định, đảm bảo tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Dự thảo Nghị định kế thừa các nội dung phù hợp của Nghị định số 06/2021/NĐ-CP, đồng thời tập trung sửa đổi, bổ sung những vấn đề cấp bách, còn vướng mắc trong thực tiễn.

Một số nội dung mới, đáng chú ý đó là: Đối với nguyên tắc quản lý thi công, bổ sung quy định các chủ thể phải chịu trách nhiệm về chất lượng công việc do mình thực hiện.

Về thí nghiệm, kiểm định, giám định xây dựng, tăng cường kiểm soát hoạt động thí nghiệm, bổ sung quy định về quan trắc công trình trong quá trình thi công.

Quản lý nhà ở riêng lẻ, bổ sung quy định đối với nhà ở kết hợp mục đích khác và chuyển đổi công năng.

An toàn thi công thì quy định rõ trách nhiệm của nhà thầu trong việc lập và thực hiện biện pháp đảm bảo an toàn.

Đặc biệt, trong công tác nghiệm thu, Dự thảo đã tách biệt rõ các trường hợp nghiệm thu như nghiệm thu hoàn thành, nghiệm thu có điều kiện và nghiệm thu từng phần. Đồng thời, cho phép chủ đầu tư nghiệm thu riêng từng nhà thầu, tạo sự linh hoạt trong tổ chức thực hiện.

Nghị định cũng bổ sung các yêu cầu đánh giá sự phù hợp của công trình với thiết kế đã được thẩm định về phòng cháy, chữa cháy, bao gồm các nội dung về khoảng cách an toàn, lối thoát nạn, giải pháp chống cháy lan, chống khói…

Một điểm đáng chú ý khác là việc tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính trong Dự thảo Nghị định. Thời gian thực hiện các thủ tục như kiểm tra nghiệm thu, đánh giá an toàn công trình, gia hạn thời gian sử dụng công trình được rút ngắn đáng kể.

Đồng thời, Nghị định cũng rà soát lại đối tượng phải thực hiện các thủ tục này, đảm bảo phù hợp thực tế, giảm phiền hà cho người dân và doanh nghiệp.

Trong quản lý chất lượng, Dự thảo bổ sung quy định đối với các công trình đặc thù như công trình khẩn cấp, cấp bách hoặc thuộc dự án đầu tư công đặc biệt.

Nội dung đánh giá an toàn công trình được làm rõ, tập trung vào kiểm tra khả năng chịu lực của kết cấu chính và các bộ phận có nguy cơ mất an toàn.

Đối với sự cố công trình, Dự thảo bỏ quy định phân cấp sự cố, đồng thời quy định rõ thẩm quyền giải quyết và giám định nguyên nhân. Theo đó, Bộ quản lý công trình chuyên ngành sẽ chủ trì xử lý các công trình thuộc phạm vi quản lý hoặc do Thủ tướng giao. UBND cấp tỉnh có thể phân cấp cho cấp xã xử lý một số trường hợp cụ thể.

Cuối cùng, Dự thảo cũng làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước của Bộ Xây dựng, các bộ chuyên ngành và UBND cấp tỉnh trong lĩnh vực chất lượng công trình, an toàn thi công và bảo trì công trình.