Ngày 07/10, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển công bố Giải Nobel Hóa học 2026 thuộc về Henri B. Kagan, Đại học Paris-Sud (Pháp) và Kenso Soai, Đại học Khoa học Tokyo (Nhật Bản).
Hai nhà khoa học được vinh danh vì phát hiện các hiệu ứng phi tuyến và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng.
Trong tự nhiên, nhiều phân tử có thể tồn tại dưới hai dạng với thành phần hóa học giống nhau nhưng cấu trúc không gian đối xứng như bàn tay trái và bàn tay phải. Hai dạng này được gọi là các đồng phân đối quang.
Điều đặc biệt là trong các hệ thống sống, một dạng thường xuất hiện và được sử dụng nhiều hơn hẳn dạng còn lại. Ví dụ, các axit amin cấu tạo nên protein trong cơ thể sống chủ yếu tồn tại theo một cấu hình nhất định. Hiện tượng một dạng phân tử chiếm ưu thế như vậy được gọi là “đồng đối quang” - homochirality.
Trong thời gian dài, câu hỏi khiến giới hóa học quan tâm là tại sao sự mất cân bằng này có thể hình thành. Bởi trong nhiều phản ứng hóa học thông thường, hai dạng phân tử “ảnh gương” có xu hướng được tạo ra với tỷ lệ gần tương đương.
Henri Kagan đã có những đóng góp quan trọng trong việc làm sáng tỏ vấn đề này. Năm 1986, nghiên cứu của ông cho thấy một chênh lệch ban đầu giữa hai dạng phân tử có thể được khuếch đại thông qua các hiệu ứng phi tuyến trong phản ứng bất đối xứng.
Điều đó có nghĩa, một sự mất cân bằng rất nhỏ ban đầu không nhất thiết duy trì ở mức nhỏ. Trong điều kiện thích hợp, phản ứng hóa học có thể khuếch đại chênh lệch đó để một dạng phân tử ngày càng chiếm ưu thế.
Kenso Soai sau đó đưa nguyên lý này tiến thêm một bước bằng hiện tượng tự xúc tác bất đối xứng.
Năm 1995, ông công bố một phản ứng đặc biệt, trong đó sản phẩm tạo thành lại có khả năng đóng vai trò xúc tác, thúc đẩy quá trình sản xuất thêm chính loại phân tử đó.
Có thể hình dung đây như một quá trình “tự nhân lợi thế”, khi một dạng phân tử ban đầu nhỉnh hơn dạng còn lại, nó thúc đẩy phản ứng tạo ra thêm chính dạng của mình. Chênh lệch nhỏ vì vậy ngày càng được khuếch đại.
Đến năm 2003, Soai chứng minh một phản ứng trong đó quá trình khuếch đại có thể tạo ra sản phẩm gần như chỉ gồm một dạng phân tử “ảnh gương”.
Theo Ủy ban Nobel, hai nhà khoa học đã cung cấp lời giải quan trọng cho một bí ẩn hóa học kéo dài hơn một thế kỷ, bằng cách nào sự ưu thế của một dạng phân tử có thể tự hình thành và được khuếch đại.
Việc kiểm soát các phân tử “ảnh gương” không chỉ là câu chuyện của hóa học cơ bản mà có ý nghĩa đặc biệt đối với ngành dược.
Hai phân tử đối quang dù có cùng công thức hóa học vẫn có thể tương tác rất khác nhau với cơ thể. Một dạng có thể tạo ra tác dụng điều trị mong muốn, trong khi dạng còn lại có thể kém hiệu quả hoặc gây ra những tác động khác.
Vì vậy, khả năng kiểm soát phản ứng để ưu tiên tạo ra đúng dạng phân tử cần thiết là một trong những yêu cầu quan trọng trong quá trình phát triển và sản xuất nhiều loại thuốc.
Những khám phá của hai nhà khoa học đã mở rộng hiểu biết về hóa học bất đối xứng, đồng thời góp phần tạo nền tảng cho các phương pháp tổng hợp có khả năng kiểm soát cấu trúc không gian của phân tử.
Theo Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học Heiner Linke, hai nhà khoa học đã đưa ra lời giải cho một bí ẩn hóa học tồn tại hơn một thế kỷ và những phản ứng mà họ phát triển mang tính đặc biệt.
Giải Nobel Hóa học năm nay có tổng giá trị 12 triệu kronor Thụy Điển, tương đương khoảng 1,27 triệu USD.

Giải Nobel Hóa học 2026 được trao cho hai nhà khoa học Henri B. Kagan và Kenso Soai nhờ những khám phá về các hiệu ứng phi tuyến và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng, góp phần giải thích vì sao một dạng phân tử “ảnh gương” có thể chiếm ưu thế và mở ra những ứng dụng quan trọng trong sản xuất dược phẩm. 



