Nobel Kinh tế 2025: Tôn vinh những bộ óc khai phá động lực đổi mới

Cơ chế “hủy diệt sáng tạo” mô tả quá trình mà những công nghệ và ý tưởng mới liên tục ra đời, thay thế các mô hình cũ, tạo ra năng suất và giá trị cao hơn cho nền kinh tế. Nói cách khác, đây là quy luật “phá để xây”, nơi sự đổi mới trở thành động lực cốt lõi giúp kinh tế tăng trưởng bền vững, dù đi kèm những xáo trộn trong cơ cấu sản xuất và việc làm. 

Theo thông cáo của Viện Hàn lâm, nghiên cứu của họ “làm sáng tỏ cách các ý tưởng mới liên tục thay thế cái cũ, tạo ra tiến bộ và thịnh vượng, nhưng đồng thời cũng đặt ra thách thức về công bằng xã hội và chính sách thích ứng”. 

Giải thưởng năm nay có tổng trị giá 11 triệu krona Thụy Điển (tương đương 1,2 triệu USD), trong đó Joel Mokyr nhận một nửa, hai nhà kinh tế Philippe Aghion và Peter Howitt chia nhau nửa còn lại. 

Từ lý thuyết “hủy diệt sáng tạo” đến nền kinh tế tri thức 

Bộ ba nhà khoa học được tôn vinh vì đã mở rộng và hiện đại hóa học thuyết “hủy diệt sáng tạo” mà nhà kinh tế Joseph Schumpeter từng nêu ra từ đầu thế kỷ XX. Công trình của họ đã chứng minh rằng đổi mới công nghệ không phải là quá trình ngẫu nhiên, mà được thúc đẩy bởi động lực cạnh tranh, đầu tư vào tri thức và môi trường thể chế phù hợp. 

Philippe Aghion (Collège de France, từng giảng dạy tại Harvard và INSEAD) và Peter Howitt (Đại học Brown, Mỹ) là những người cùng xây dựng mô hình toán học mô tả cách các doanh nghiệp đổi mới liên tục để giành vị thế cạnh tranh. Trong đó, mỗi công nghệ mới “phá hủy” mô hình cũ, nhưng lại mở đường cho năng suất và thu nhập tăng cao hơn. 

Năm 1992, Aghion và Howitt công bố mô hình “Innovation and Growth through Creative Destruction”, một trong những nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất trong kinh tế học hiện đại. Mô hình này đã trở thành nền tảng cho hàng loạt chính sách đổi mới quốc gia, từ Mỹ, Pháp, đến các nước Bắc Âu. 

Joel Mokyr - nhà sử học kinh tế tại Đại học Northwestern (Mỹ), được tôn vinh vì công trình khảo cứu sâu rộng về lịch sử tiến bộ công nghệ và Cách mạng công nghiệp ở châu Âu. Ông lý giải rằng sự bùng nổ tri thức khoa học trong thế kỷ 18 - 19 chính là “mảnh đất màu mỡ” để đổi mới công nghệ trở thành động lực phát triển bền vững của nền kinh tế thị trường. 

Nobel Kinh tế 2025 mang ý nghĩa sâu sắc 

Ủy ban Nobel nhận định, ba nhà khoa học đã đặt nền móng cho “kinh tế học đổi mới”, lĩnh vực ngày càng quan trọng trong thời đại trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi xanh.  Những công trình này cho chúng ta hiểu rằng tăng trưởng không tự nhiên mà có, nó là kết quả của việc khuyến khích đổi mới, cạnh tranh công bằng và đầu tư cho tri thức. Tuy nhiên, đổi mới cũng mang tính hai mặt, nó tạo ra cơ hội nhưng cũng khiến nhiều ngành nghề biến mất. Đó là lý do các chính phủ cần chính sách chuyển đổi công bằng, bảo vệ người lao động trong quá trình sáng tạo.

Các nhà quan sát quốc tế đánh giá cao lựa chọn của Viện Hàn lâm năm nay, coi đây là “lời nhắc nhở đúng lúc” trong bối cảnh nhiều nền kinh tế phát triển đang đối mặt với suy giảm năng suất và bất bình đẳng gia tăng. 

Theo tờ The Guardian, mô hình của Aghion - Howitt đang được nhiều quốc gia châu Âu vận dụng để thiết kế chính sách “đổi mới bao trùm” (inclusive innovation), trong đó Nhà nước không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ mà còn giúp người lao động tái đào tạo, thích ứng với các ngành nghề mới. 

Ở góc độ khác, Reuters nhận định rằng triết lý “hủy diệt sáng tạo” đang được tái diễn mạnh mẽ trong thời đại số, khi AI và tự động hóa buộc nhiều ngành nghề phải tái cấu trúc, đồng thời mở ra những lĩnh vực hoàn toàn mới, từ kinh tế dữ liệu đến năng lượng tái tạo.