Nhà ở xã hội thích ứng khí hậu cần quan tâm từ thiết kế

07:00 02/11/2026
Phát triển nhà ở xã hội không chỉ nhằm gia tăng nguồn cung mà còn phải bảo đảm chất lượng sống trong điều kiện nguồn lực đầu tư có hạn. Do vậy, việc tổ chức hướng nhà, hành lang gió, cây xanh và không gian sinh hoạt phù hợp với khí hậu có ý nghĩa quan trọng, góp phần nâng cao tiện nghi và giảm chi phí sử dụng lâu dài.

Hiểu rõ bối cảnh khí hậu Hà Nội

Trình bày tham luận “Giải pháp quy hoạch, kiến trúc và thiết kế thụ động thích ứng khí hậu cho NƠXH tại Hà Nội” tại Hội thảo “Nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp - Định hướng và giải pháp cho Việt Nam” vào ngày 30/10, TS. KTS Nguyễn Tiến Tâm - Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội nhấn mạnh yêu cầu thiết kế công trình phù hợp với đặc điểm khí hậu và điều kiện sử dụng thực tế.

TS.KTS Nguyễn Tiến Tâm, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội cần lưu ý thiết kế công trình phù hợp điều kiện sử dụng thực tế. Ảnh BTC.

Theo diễn giả, sự giao thoa của nhiều tác nhân khí hậu tạo cho Hà Nội ba nhịp mùa với những yêu cầu khác nhau: Nóng ẩm, mưa lớn vào mùa hè; nồm ẩm vào cuối đông, đầu xuân; lạnh khô vào mùa đông. 

Biên độ nhiệt ngày đêm không lớn, độ ẩm cao và gió yếu khiến việc tận dụng thông gió tự nhiên để làm mát gặp những giới hạn nhất định. Vì vậy, những công cụ phân tích như biểu đồ mặt trời, sơ đồ hướng gió cần được vận dụng gắn với thực tế từng địa điểm và thời điểm trong năm, không áp dụng máy móc. 

Ông Tâm cho biết, khi phân tích biểu đồ hoa gió, người thiết kế thường quan tâm đến hướng gió xuất hiện với tần suất lớn. Tuy nhiên, một hướng gió ít xuất hiện hơn vẫn có thể tác động đáng kể đến môi trường sống nếu mang theo không khí nóng, khô, như gió phơn Tây Nam.

Mùa nồm là ví dụ điển hình. Khi không khí ẩm tràn vào căn hộ có bề mặt còn lạnh, hiện tượng ngưng tụ hơi nước có thể xảy ra. Trong trường hợp này, mở cửa để tăng thông gió, lại đưa thêm hơi ẩm vào nhà. 

Tương tự, với những căn hộ gần trục giao thông lớn, việc mở cửa đón gió cần được cân nhắc cùng nguy cơ bụi và ô nhiễm từ môi trường bên ngoài. Bởi vậy, các nỗ lực giảm ô nhiễm ở quy mô đô thị, như vùng phát thải thấp hay giao thông công cộng, cũng góp phần trực tiếp vào chất lượng không khí trong từng căn hộ.

Từ những tình huống trên, TS. KTS Nguyễn Tiến Tâm cho rằng, thiết kế thích ứng khí hậu phải tính đến cả mùa nóng lẫn mùa lạnh, thay vì kỳ vọng một giải pháp đáp ứng mọi điều kiện thời tiết. Căn hộ cần thông thoáng khi điều kiện bên ngoài thuận lợi, đồng thời có khả năng hạn chế gió lạnh, hơi ẩm và không khí ô nhiễm khi cần thiết.

Quy hoạch cảnh quan tạo nền cho chất lượng sống

Theo TS. KTS Nguyễn Tiến Tâm, trước khi giải quyết bài toán che nắng, thông gió cho từng căn hộ, việc tổ chức không gian khu ở đã có thể tạo ra những điều kiện thuận lợi hoặc bất lợi kéo dài trong suốt quá trình sử dụng công trình.

Quy hoạch cảnh quan vì vậy là cấp giải pháp tạo nền tảng và cũng hiệu quả nhất. Cách bố trí các khối nhà, khoảng cách giữa công trình, hướng mở không gian, chiều cao xây dựng và hệ thống cây xanh cần được xem xét trong một cấu trúc thống nhất.

Dẫn kinh nghiệm từ Hồng Kông, Singapore, ông Tâm đề cập việc tổ chức hành lang gió ở quy mô đô thị thông qua kết nối các khoảng mở, tuyến đường và không gian công cộng. Khi Hà Nội phát triển các khu đô thị nén quanh nhà ga theo định hướng TOD, việc duy trì khoảng thông thoáng càng có ý nghĩa đối với vi khí hậu.

Tuy nhiên, giải pháp không chỉ là mở không gian đón gió mùa hè mà còn phải chú ý che chắn gió lạnh mùa đông.

Bên cạnh tổ chức công trình, cây xanh là yếu tố quan trọng để cải thiện môi trường sống. Đáng chú ý, diễn giả đặt vấn đề về “quyền được có bóng râm trong đô thị”. Giá trị của cây xanh không chỉ thể hiện qua diện tích đất trồng cây trong quy hoạch mà còn ở khả năng tạo bóng mát tại những nơi cư dân thường xuyên đi lại, nghỉ ngơi và sinh hoạt.

Mô phỏng gió và bức xạ trên mô hình 3D để chọn vị trí khối nhà trong quy hoạch nhà ở công cộng Singapore. Nguồn Tan 2026

Một khu NƠXH có cây xanh tập trung trong công viên có thể đáp ứng chỉ tiêu quy hoạch, nhưng nếu đường nội bộ, khu vui chơi hoặc lối tiếp cận công trình thiếu bóng mát, cư dân vẫn phải chịu tác động trực tiếp của nắng nóng.

Ngược lại, bóng mát phân tán thành mạng lưới liên tục, gắn với tuyến đi bộ, sân chơi, bãi xe và không gian sinh hoạt cộng đồng mang lại lợi ích thiết thực hơn, đúng với tinh thần đưa rừng vào phố.

Lợi ích rõ rệt nhất của cây xanh là tạo bóng đổ, giảm bức xạ lên bề mặt và cải thiện cảm nhận nhiệt, thay vì làm giảm mạnh nhiệt độ không khí trên toàn khu vực.

Như vậy, vấn đề không đơn thuần là trồng bao nhiêu cây, mà là lựa chọn loại cây, vị trí trồng và tổ chức bóng mát như thế nào để phục vụ cư dân.

Kết nối cây xanh với mặt nước, bề mặt thấm và không gian giữ nước mưa thành hạ tầng xanh - lam liên tục góp phần cải thiện môi trường, hạn chế dòng chảy mặt và giảm áp lực thoát nước khi mưa lớn, phù hợp định hướng đô thị bọt biển.

Diễn giả cũng đề xuất đưa mô phỏng, tính toán gió, bóng đổ và các-bon vào quá trình lập quy hoạch, ở quy mô khu ở cũng như quy mô đô thị, như cách các khu nhà ở công cộng tại Singapore, Hồng Kông đã làm, để lựa chọn phương án dựa trên hiệu quả thay vì cảm tính.

Thiết kế đúng từ đầu để giảm chi phí dài hạn

Ở quy mô công trình, nhiều giải pháp kiến trúc và thiết kế thụ động không phức tạp nhưng hiệu quả, nếu được nghiên cứu ngay từ giai đoạn thiết kế cơ sở. Đó là, hướng phòng ở, khả năng thông gió xuyên phòng, cách tổ chức hành lang và không gian đệm.

Đối với căn hộ, việc bố trí một hoặc hai mặt thoáng tạo ra khác biệt đáng kể về khả năng lưu thông không khí. Tuy nhiên, tăng diện tích cửa mở phải đi cùng giải pháp che nắng.

Các nghiên cứu về NƠXH trong khu vực cho thấy cửa sổ lớn chưa chắc cải thiện tiện nghi nhiệt nếu thiếu cấu tạo che nắng phù hợp. Tương tự, ban công, lô gia cần được xem xét như lớp không gian đệm giữa môi trường bên ngoài và không gian ở.

Bên cạnh hướng nhà và cửa mở, mái công trình cũng cần được quan tâm do chịu tác động trực tiếp của bức xạ mặt trời. Lựa chọn cấu tạo mái, vật liệu cách nhiệt và xử lý bề mặt phù hợp có thể cải thiện điều kiện nhiệt tại các căn hộ tầng trên cùng.

NƠXH không nhất thiết cần đắt hơn để xanh hơn, mà cần được thiết kế thông minh hơn. Ảnh Tâm Vũ

Tuy vậy, thiết kế thụ động không phải lúc nào cũng đủ, nhất là trong các đợt nắng nóng cực đoan. Diễn giả đề xuất nguyên tắc “thụ động trước, hỗn hợp sau”: Thông gió tự nhiên trong phần lớn thời gian, quạt trần khi oi bức và chỉ làm mát có kiểm soát cho phòng ngủ lúc nóng nhất. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tiện nghi, vừa giảm nhu cầu năng lượng và phát thải trong vận hành.

Theo ông Tâm, phần lớn quyết định quan trọng đối với khả năng thích ứng khí hậu của NƠXH cần được đưa ra từ quy hoạch chi tiết và thiết kế cơ sở, khi chi phí điều chỉnh còn thấp. Kiểm tra hướng gió, bóng đổ, nguy cơ ngập và điều kiện tiện nghi ngay từ đầu có thể hạn chế những bất cập khó khắc phục sau khi công trình hoàn thành.

Ngược lại, tiết kiệm lúc xây dựng có thể phải trả giá suốt vòng đời công trình. Diễn giả dẫn một số ví dụ quốc tế cho thấy công trình được thiết kế chú trọng giữ nhiệt vào mùa lạnh lại có thể quá nóng trong mùa hè nếu thiếu che nắng, thông gió thích hợp. Bổ sung các cấu phần xanh nhưng không tính toán yêu cầu bảo trì có thể làm phát sinh chi phí và bất cập khi sử dụng.

Đặc biệt, trước tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, thiết kế NƠXH không thể chỉ dựa trên điều kiện thời tiết hiện tại mà cần tính đến khả năng thích ứng trong nhiều thập niên sử dụng.

Diễn giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc đo kiểm, đánh giá công trình sau khi đưa vào sử dụng, đối chiếu hiệu quả thực tế với mục tiêu thiết kế ban đầu. Việc theo dõi điều kiện nhiệt, chất lượng môi trường trong nhà, mức tiêu thụ năng lượng và phản hồi của cư dân sẽ cung cấp dữ liệu để hoàn thiện giải pháp cho các dự án tiếp theo.

Có thể thấy, chất lượng NƠXH không chỉ nằm ở diện tích căn hộ, vật liệu hay trang thiết bị, mà còn được hình thành từ cách tổ chức không gian phù hợp với điều kiện tự nhiên và nhu cầu thực tế của cư dân. Theo diễn giả, NƠXH không nhất thiết cần đắt hơn để xanh hơn, mà cần được thiết kế thông minh hơn, ít lỗi sai hơn và vận hành rẻ hơn.

Thiết kế thích ứng khí hậu vì vậy không chỉ góp phần tiết kiệm năng lượng mà còn nâng cao chất lượng sống, hạn chế chi phí phát sinh và bảo đảm giá trị sử dụng lâu dài của NƠXH, để mỗi khu NƠXH cũng là một phần của Thủ đô đáng sống và hạnh phúc trong tương lai.

Bình luận