Thảo luận về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình tổng thể, các ý kiến tập trung làm rõ những vấn đề trực tiếp liên quan đến phân cấp quyết định đầu tư, cơ cấu và phân bổ nguồn vốn. 
Sáng 14/8, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về việc tích hợp 04 Chương trình mục tiêu quốc gia thành 01 Chương trình mục tiêu quốc gia.
Giao vốn trọn gói, tăng quyền chủ động đầu tư
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng, điểm nghẽn lớn thời gian qua là có quá nhiều văn bản hướng dẫn của các bộ, ngành, dẫn đến thủ tục kéo dài, tâm lý sợ sai và chậm giải ngân vốn. Vì vậy, phương thức quản lý cần chuyển từ phân bổ chi tiết theo từng dự án sang giao vốn trọn gói.
Theo đó, Trung ương, Quốc hội và Chính phủ xác định mục tiêu đầu ra, tiêu chí và định mức ngân sách khung; địa phương được chủ động lựa chọn danh mục dự án, xác định thứ tự ưu tiên và điều hòa vốn theo nhu cầu thực tế. Đề nghị giao Hội đồng nhân dân cấp tỉnh thẩm quyền điều hành danh mục dự án. Trường hợp địa phương đang thiếu cơ sở y tế, Hội đồng nhân dân tỉnh có thể quyết định chuyển nguồn vốn từ hạ tầng văn hóa sang hạ tầng y tế, bảo đảm đúng nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.
Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cũng đề nghị Trung ương chỉ giao chỉ tiêu và hỗ trợ một phần kinh phí khung, không quy định quá chi tiết về thiết kế, định mức và cách thức thực hiện. Địa phương cần được tự bố trí ngân sách hoặc huy động nguồn lực xã hội hóa phù hợp với điều kiện thực tế.
Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho rằng Trung ương nên quản lý mục tiêu tổng thể và giao vốn theo địa bàn; địa phương chủ động điều tiết nguồn lực giữa văn hóa, y tế, giáo dục và giảm nghèo. Tuy nhiên, nguồn vốn cần được phân bổ có trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải trên quá nhiều vùng, địa bàn và lĩnh vực làm giảm hiệu quả đầu tư.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng lưu ý, phân cấp mạnh phải đi đôi với việc bảo đảm đầy đủ các mục tiêu đã được Quốc hội quyết định. Cần ngăn ngừa tình trạng địa phương ưu tiên công trình lớn, dễ giải ngân nhưng xem nhẹ các dự án liên quan trực tiếp đến sinh kế, giảm nghèo và các vấn đề xã hội. Mặc dù được quản lý trong một chương trình chung, nguồn lực và kết quả của từng nhóm mục tiêu vẫn phải được theo dõi riêng.
Về nguyên tắc phân bổ vốn theo năng lực thực hiện và kết quả giải ngân, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cho rằng không nên áp dụng máy móc đối với địa bàn đặc biệt khó khăn. Những địa phương này thường hạn chế về năng lực chuẩn bị và triển khai dự án. Nếu lấy kết quả giải ngân làm căn cứ chính để quyết định mức hỗ trợ, địa phương khó khăn có thể tiếp tục bị thiệt thòi. Vì vậy, trước hết cần bố trí vốn theo mức độ khó khăn và đối tượng ưu tiên, sau đó mới sử dụng kết quả giải ngân để điều chỉnh và khuyến khích những nơi thực hiện tốt.
Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn thống nhất với chủ trương giao vốn trọn gói. Trung ương chỉ ban hành định mức, tiêu chuẩn và yêu cầu về kết quả đầu ra; địa phương được chủ động quyết định phương án sử dụng nguồn lực và chịu trách nhiệm về chất lượng, tiến độ, hiệu quả thực hiện.
Làm rõ quy mô, cơ cấu và nguyên tắc sử dụng nguồn lực
Tổng vốn huy động dự kiến của chương trình trong giai đoạn 2026-2030 là 808.558 tỷ đồng, trong đó NSTW là 345.000 tỷ đồng. Chính phủ định hướng cơ cấu ngân sách khoảng 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên.
Hội đồng Dân tộc đề nghị làm rõ căn cứ xác định tổng nguồn vốn 808.558 tỷ đồng, đồng thời lượng hóa số kinh phí tiết kiệm được từ việc giảm đầu mối quản lý. Cơ quan thẩm tra cũng lưu ý không nên áp dụng cứng tỷ lệ 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên, bởi có thể dẫn đến thiếu nguồn lực cho hỗ trợ sinh kế, đào tạo, văn hóa, y tế và các chính sách đặc thù. Đối với địa phương nhận bổ sung cân đối từ NSTW trên 70%, Hội đồng Dân tộc đề nghị quy định tỷ lệ vốn đối ứng không quá 10%.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng tỷ lệ 75%-25% chỉ nên là khung định hướng ở cấp quốc gia, không nên bắt buộc áp dụng đồng loạt cho từng địa phương. Nhu cầu chi của mỗi lĩnh vực có sự khác biệt. Đối với văn hóa và y tế cơ sở, kinh phí đào tạo con người, duy trì hoạt động và cung cấp dịch vụ có thể lớn hơn nhu cầu đầu tư cơ sở hạ tầng. Do đó, cơ cấu vốn cần đủ linh hoạt để bảo đảm hiệu quả thực tế, tránh tình trạng có công trình nhưng thiếu kinh phí và nhân lực để vận hành.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cũng đề nghị xem xét kỹ cơ cấu này. Các nhiệm vụ về giáo dục, y tế, giảm nghèo, dân số và văn hóa cần nguồn chi thường xuyên lớn để trực tiếp phục vụ người dân. Dù được phân loại là chi thường xuyên, nhiều khoản chi có bản chất đầu tư cho phát triển con người, vì vậy cần xác định cơ cấu vốn theo yêu cầu thực tế của từng lĩnh vực.
Một vấn đề khác được Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nêu là sự chưa thống nhất về số liệu vốn đầu tư công. Dự thảo nghị quyết của Quốc hội xác định vốn đầu tư công là 244.200 tỷ đồng, phù hợp với kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030; trong khi dự thảo nghị quyết của Chính phủ xác định là 260.000 tỷ đồng, cao hơn 15.800 tỷ đồng và làm giảm tương ứng kinh phí thường xuyên. Chính phủ cần làm rõ nguồn vốn tăng thêm và phương án điều chỉnh kế hoạch đầu tư công trung hạn, bảo đảm thống nhất giữa các văn bản.
Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, cơ cấu 75%-25% chỉ là mục tiêu khung và sẽ được điều hành linh hoạt theo địa bàn, lĩnh vực. Khoản chi thường xuyên 108.800 tỷ đồng, chiếm khoảng 29% trong tổng số 345.000 tỷ đồng NSTW, là cơ cấu tính riêng đối với phần NSTW. Nguồn vốn NSĐP chưa được bóc tách chi tiết giữa đầu tư và chi thường xuyên. Ngoài ra, chương trình còn có vốn đối ứng của các cơ sở giáo dục, vốn cho vay ưu đãi qua Ngân hàng Chính sách xã hội và các nguồn huy động hợp pháp khác.
Không để gián đoạn đầu tư xây dựng
Đáng chú ý, một trong những yêu cầu quan trọng được đặt ra là phải xử lý rõ các dự án, hợp đồng và nguồn vốn chuyển tiếp, không để việc thay đổi cơ chế quản lý làm gián đoạn đầu tư xây dựng.
Hội đồng Dân tộc đề nghị có phương án xử lý dứt điểm 17.241,8 tỷ đồng vốn kéo dài sang năm 2026. Đến ngày 31/7/2026, tỷ lệ giải ngân phần vốn này mới đạt 23%. Nghị quyết mới cần quy định trực tiếp cơ chế chuyển tiếp đối với hợp đồng, dự án và nguồn vốn kéo dài, tránh khoảng trống pháp lý, đồng thời bảo đảm quyền lợi của người dân không bị ảnh hưởng.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu xử lý triệt để các dự án còn dở dang thuộc những chương trình trước đây. Cơ chế tiếp nối nguồn vốn phải rõ ràng, không để công trình bị đình trệ, đứt gãy nguồn vốn hoặc phát sinh nợ đọng xây dựng cơ bản.
Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ kiểm soát quy trình, thủ tục sang quản lý theo kết quả đầu ra. Kết quả phải đo lường được; nguồn lực phải gắn với mức độ hoàn thành mục tiêu; đơn vị thực hiện được trao quyền chủ động nhưng phải chịu trách nhiệm giải trình. Việc chuyển đổi mô hình phải bảo đảm các nhiệm vụ dự toán năm 2026, chính sách hỗ trợ sinh kế, công trình đang triển khai và hoạt động thanh toán, quyết toán được tiếp tục bình thường, không bị gián đoạn.
