Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc được chỉnh lý theo hướng tăng phân cấp, cắt giảm thủ tục và đẩy mạnh số hóa. Ủy ban Thường vụ Quốc hội yêu cầu việc giao thẩm quyền cho cấp xã phải gắn với kiểm soát chuyên môn của cấp tỉnh... 
Chiều 17/8, tại Phiên họp lần thứ 5 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, các đại biểu xem xét báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc. Trọng tâm thảo luận là nhận diện bản sắc văn hóa trong kiến trúc, phân cấp quản lý, bảo tồn công trình có giá trị, chuyển đổi số và cắt giảm điều kiện hành nghề.
Tiếp thu 101 ý kiến của đại biểu Quốc hội
Trình bày báo cáo của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc đã nhận được 97 ý kiến phát biểu và 4 ý kiến bằng văn bản của đại biểu Quốc hội.
Trên cơ sở các ý kiến này, dự thảo được chỉnh lý theo hướng làm rõ hơn những vấn đề liên quan trực tiếp đến quản lý kiến trúc, trách nhiệm của chính quyền địa phương, bảo tồn công trình kiến trúc có giá trị và điều kiện hành nghề. Chính phủ đồng thời giữ nguyên quan điểm không đưa vào luật những nội dung đã được pháp luật chuyên ngành điều chỉnh, nhằm hạn chế trùng lặp, chồng chéo.
Đối với bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, dự thảo bổ sung yêu cầu xác định các yếu tố nhận diện trên cơ sở khoa học, khảo sát thực tế và có sự tham gia của chuyên gia, cộng đồng. Các yếu tố này phải phù hợp với điều kiện tự nhiên, lịch sử, văn hóa và đặc điểm kiến trúc của từng vùng, miền, địa phương.
Trước đề nghị quy định một bộ tiêu chí thống nhất trong luật, Ban soạn thảo cho rằng, phương án này khó đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Sự khác biệt giữa các vùng miền không cho phép áp dụng cứng một hệ tiêu chí trên phạm vi cả nước. Vì vậy, luật chỉ nên quy định nguyên tắc và yêu cầu chung, còn nội dung cụ thể cần được xác định phù hợp với điều kiện địa phương.
Một số đại biểu đề nghị bổ sung quy định về lấy ý kiến cộng đồng, quyền tác giả đối với phương án kiến trúc, chi phí dịch vụ kiến trúc và bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp. Bộ Xây dựng cho rằng, các nội dung này đã được điều chỉnh trong pháp luật về quy hoạch, xây dựng, thực hiện dân chủ ở cơ sở, sở hữu trí tuệ, giá và bảo hiểm. Việc tiếp tục quy định trong Luật Kiến trúc có thể dẫn đến giao thoa về phạm vi điều chỉnh.
Đáng chú ý, phân cấp, phân quyền trong quản lý kiến trúc là một trong những nội dung nhận được nhiều ý kiến. Dự thảo đã bổ sung trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong bố trí nguồn lực, quyết định phạm vi và thời gian phân cấp, đồng thời hướng dẫn, kiểm tra quá trình thực hiện.
Theo phương án chỉnh lý, những vấn đề liên quan đến nhiều xã, nhiều khu vực hoặc có yêu cầu quản lý đặc thù tiếp tục thuộc thẩm quyền cấp tỉnh. Dự thảo cũng xác lập nguyên tắc cấp nào ban hành quy chế quản lý kiến trúc thì cấp đó có trách nhiệm rà soát, sửa đổi và điều chỉnh.
Đối với các đề nghị bổ sung cơ chế thẩm định, chấp thuận hoặc kiểm soát trước khi địa phương triển khai, Chính phủ đề nghị không tạo thêm thủ tục hành chính. Thay vào đó, cấp tỉnh sẽ tăng cường hướng dẫn, hỗ trợ và kiểm tra. Cách tiếp cận này được xác định nhằm bảo đảm yêu cầu phân cấp đi đôi với trách nhiệm quản lý, nhưng không làm phát sinh thêm tầng nấc xử lý hồ sơ.
Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải đề nghị tiếp tục rà soát quy định giao chính quyền cấp xã lập, ban hành quy chế quản lý kiến trúc. Việc phân cấp phải gắn với cơ chế kiểm soát chuyên môn của cơ quan quản lý cấp tỉnh, nhất là trong điều kiện năng lực chuyên môn và nguồn lực giữa các địa phương còn khác nhau.
Cơ quan thẩm tra cũng lưu ý đề xuất cắt giảm thời gian thẩm định đồ án quy hoạch phải được đánh giá kỹ về tính khả thi. Việc rút ngắn thời gian không được làm giảm chất lượng thẩm định hoặc dẫn đến tình trạng xem xét mang tính hình thức.
Số hóa quản lý, giảm điều kiện hành nghề
Về chuyển đổi số và mô hình thông tin công trình (BIM), dự thảo được chỉnh lý theo hướng thể hiện rõ yêu cầu ứng dụng công nghệ, đổi mới phương thức quản lý trong hoạt động kiến trúc. Việc áp dụng BIM sẽ thực hiện theo pháp luật về xây dựng để bảo đảm thống nhất về tiêu chuẩn kỹ thuật và phù hợp với lộ trình triển khai.
Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị hoàn thiện cơ chế quản lý hành nghề kiến trúc theo hướng tăng cường hậu kiểm, đẩy mạnh số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành. Cơ sở dữ liệu hành nghề phải được cập nhật thường xuyên, có khả năng kết nối và chia sẻ giữa các cơ quan quản lý.
Về thủ tục hành chính và điều kiện hành nghề, dự thảo chỉ duy trì yêu cầu chứng chỉ đối với những chức danh có trách nhiệm chuyên môn, pháp lý cao trong hoạt động kiến trúc. Tiêu chuẩn, năng lực và trách nhiệm của cá nhân hành nghề phải được quy định rõ, nhưng không làm phát sinh thêm điều kiện đầu tư kinh doanh đối với tổ chức.
Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục phát huy vai trò của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp trong sát hạch, phát triển nghề nghiệp liên tục, giám sát đạo đức nghề nghiệp và hỗ trợ quản lý hành nghề. Tuy nhiên, việc chuyển giao nhiệm vụ phải xác định rõ trách nhiệm của tổ chức được giao và trách nhiệm quản lý nhà nước của cơ quan có thẩm quyền.
Đối với công trình kiến trúc có giá trị, dự thảo tiếp tục làm rõ việc lập, rà soát và điều chỉnh danh mục. Chính phủ được giao quy định cụ thể tiêu chí, trình tự, thủ tục và cơ chế bảo tồn, bảo vệ giá trị của công trình.
Các quy chế quản lý kiến trúc, danh mục công trình có giá trị, nhiệm vụ, hồ sơ và hợp đồng đang được thực hiện sẽ tiếp tục triển khai. Những phần việc đã hoàn thành không phải thực hiện lại, qua đó bảo đảm tính liên tục và hạn chế phát sinh chi phí cho cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan.
Không để phát sinh khoảng trống pháp lý
Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị Ban soạn thảo đưa vào dự thảo những nội dung và tiêu chí đã rõ, đã được thực tiễn kiểm nghiệm ở mức độ khái quát. Những vấn đề cần quy định chi tiết phải được chuẩn bị đồng bộ, bảo đảm có thể áp dụng ngay khi luật có hiệu lực.
Dự thảo cũng cần được rà soát với 6 luật liên quan, gồm: Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, Luật Xây dựng, Luật Di sản văn hóa, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư công và Luật Đấu thầu. Đây là yêu cầu nhằm tránh xung đột về thẩm quyền, quy trình, thủ tục và phạm vi điều chỉnh.
Cơ quan thẩm tra kiến nghị Chính phủ chỉ đạo xây dựng đầy đủ các văn bản quy định chi tiết, bảo đảm hiệu lực cùng thời điểm với luật. Nguồn lực cho cơ sở dữ liệu quốc gia và hạ tầng số cũng cần được ưu tiên để hệ thống có thể vận hành đồng bộ, không tạo ra khoảng trống pháp lý hoặc gián đoạn trong quản lý.
Kết luận phiên họp, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản nhất trí với nhiều nội dung chỉnh lý, nhưng yêu cầu tiếp tục hoàn thiện một số vấn đề trọng tâm. Trong đó, Ban soạn thảo phải làm rõ quy định phân cấp việc lập, ban hành quy chế quản lý kiến trúc cho cấp xã gắn với kiểm soát chuyên môn của cấp tỉnh; đánh giá kỹ phương án cắt giảm thời gian thẩm định đồ án quy hoạch; bổ sung quy trình chuyển giao chức năng quản lý chứng chỉ hành nghề kiến trúc cho tổ chức xã hội - nghề nghiệp chuyên ngành.
