Nhiều ý kiến đại biểu Quốc hội đề nghị hoàn thiện cơ chế bảo vệ cộng đồng vùng mỏ, kiểm soát rủi ro tại khu vực liên quan đến quốc phòng, an ninh và làm rõ trách nhiệm phối hợp khi khu vực khoáng sản nằm trên địa bàn nhiều tỉnh, khi sửa đổi Luật Địa chất và Khoáng sản. 
Thảo luận tại Hội trường, chiều 12/8, về nội dung sửa đổi Luật Địa chất và Khoáng sản trong dự án sửa đổi, bổ sung 10 luật thuộc lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, các đại biểu Quốc hội cơ bản tán thành việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính và tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp. Bên cạnh đó, nhiều ý kiến đề nghị hoàn thiện cơ chế bảo vệ cộng đồng vùng mỏ, kiểm soát rủi ro tại khu vực liên quan đến quốc phòng, an ninh và làm rõ trách nhiệm phối hợp khi khu vực khoáng sản nằm trên địa bàn nhiều tỉnh.
Bảo đảm quyền lợi của người dân vùng mỏ
Đại biểu Nguyễn Phi Hùng - Đoàn ĐBQH TP Đà Nẵng cho rằng, cần bổ sung các cơ chế cụ thể nhằm bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, nhất là tại những khu vực chịu tác động trực tiếp của hoạt động địa chất và khai thác khoáng sản.
Đại biểu đề nghị bổ sung quy định bắt buộc chủ đầu tư và cơ quan nhà nước công khai thông tin, tổ chức tham vấn cộng đồng dân cư chịu ảnh hưởng trực tiếp trước khi trình Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định cấp phép. Theo đại biểu, hoạt động khai thác khoáng sản có thể làm biến đổi địa chất, thay đổi dòng chảy, gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến đời sống và sản xuất của người dân. Việc tham vấn cộng đồng cũng nhằm bảo đảm sự đồng bộ với Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở.
Liên quan đến đóng cửa mỏ, đại biểu Nguyễn Phi Hùng phản ánh tình trạng một số mỏ đã hoàn thành thủ tục trên hồ sơ nhưng ngoài thực địa vẫn còn nguy cơ mất an toàn, ô nhiễm chưa được khắc phục. Vì vậy, đề nghị có đại diện Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã và cộng đồng dân cư tham gia Ban giám sát đóng cửa mỏ, Hội đồng nghiệm thu kết quả phục hồi môi trường trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định hoàn thành việc đóng cửa mỏ.
Đại biểu cũng cho rằng, hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ bồi thường thiệt hại về tài sản, đất đai và nguồn nước cho người dân phải là điều kiện bắt buộc khi xem xét gia hạn hoặc điều chỉnh giấy phép khai thác. Quy định này sẽ góp phần khắc phục tình trạng doanh nghiệp chậm bồi thường nhưng vẫn được tiếp tục hoạt động.
Một đề xuất khác của đại biểu Nguyễn Phi Hùng là quy định chủ mỏ trích tối thiểu 10% tiền cấp quyền khai thác khoáng sản để điều tiết trực tiếp cho ngân sách cấp xã nơi có hoạt động khai thác. Nguồn kinh phí này được sử dụng cho việc sửa chữa hạ tầng giao thông, xây dựng công trình y tế, giáo dục và phục hồi môi trường sống của cộng đồng địa phương.
Phân cấp thẩm quyền gắn với kiểm soát rủi ro
Đại biểu Lê Minh Nam - Đoàn ĐBQH TP Cần Thơ ủng hộ việc phân cấp cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh thẩm quyền chấp thuận thăm dò, khai thác khoáng sản tại các khu vực hạn chế. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ để hạn chế nguy cơ địa phương chạy theo tăng trưởng ngắn hạn hoặc tăng thu ngân sách mà nới lỏng kiểm soát.
Theo đại biểu, việc phân cấp cũng có thể dẫn đến thiếu góc nhìn tổng thể về quốc phòng, an ninh ở tầm quốc gia. Đồng thời, cơ chế kiểm soát chéo độc lập có nguy cơ bị hạn chế nếu địa phương vừa quyết định vừa tự thực hiện việc giám sát.
Cùng tán thành chủ trương phân cấp nhằm giảm thủ tục, đại biểu Hoàng Quốc Khánh - Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu đề nghị cân nhắc riêng đối với những khu vực có yếu tố quốc phòng, an ninh. Đối với khu vực không liên quan đến quốc phòng, an ninh, có thể giao cho địa phương toàn quyền quyết định. Đối với khu vực có yếu tố quốc phòng, an ninh, biên giới hoặc hải đảo, tỉnh là đầu mối nhưng phải lấy ý kiến bằng văn bản của Bộ Quốc phòng hoặc Bộ Công an.
Để tránh kéo dài thủ tục, đại biểu Hoàng Quốc Khánh đề nghị quy định cụ thể thời hạn trả lời và giá trị pháp lý của ý kiến phối hợp. Trường hợp có khác biệt lớn về quan điểm, cần áp dụng nguyên tắc ưu tiên tối đa mục tiêu bảo vệ chủ quyền và an ninh quốc gia.
Làm rõ cơ chế phối hợp đối với khu vực khoáng sản liên tỉnh
Đối với khu vực khoáng sản nằm trên địa bàn từ hai tỉnh trở lên, dự thảo luật quy định tỉnh có diện tích lớn nhất làm đầu mối và lấy ý kiến các địa phương liên quan.
Đại biểu Dương Khắc Mai - Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng cho rằng, nếu luật không quy định rõ thời hạn trả lời, giá trị pháp lý của ý kiến và phương án xử lý khi các địa phương có quan điểm khác nhau thì chính cơ chế phân quyền này có thể phát sinh một “điểm nghẽn” mới.
Từ đó, đại biểu đề nghị giao Chính phủ quy định cụ thể thời hạn lấy ý kiến, trách nhiệm trả lời và cơ chế xử lý trong trường hợp các địa phương không thống nhất.
Đồng tình với ý kiến này, đại biểu Nguyễn Thanh Xuân - Đoàn ĐBQH TP Huế đánh giá cao việc giao một địa phương làm đầu mối giải quyết thủ tục đối với khu vực khoáng sản nằm trên địa bàn nhiều tỉnh. Để quy định có tính khả thi, đại biểu đề nghị làm rõ quy trình phối hợp, thời hạn trả lời và trách nhiệm của cơ quan được lấy ý kiến khi không phản hồi.
Đại biểu Nguyễn Thanh Xuân lưu ý, không áp dụng máy móc cơ chế “im lặng là đồng ý”, đặc biệt đối với những vấn đề nhạy cảm liên quan đến môi trường, nguồn nước và an toàn công cộng. Những vấn đề này cần có sự thống nhất thực chất, không chỉ căn cứ vào việc đã hoàn thành thủ tục hành chính.
Theo đại biểu, cần bảo đảm nguyên tắc một cơ quan chịu trách nhiệm cuối cùng về kết quả, các cơ quan khác thực hiện trách nhiệm phối hợp chuyên môn. Việc phân cấp, phân quyền cũng phải đi đôi với phân bổ nguồn lực, đào tạo cán bộ, chuyển giao dữ liệu, tăng cường kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả sau một thời gian thực hiện.
Giải trình tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ NN&MT Trịnh Việt Hùng cho biết, mục tiêu trọng tâm của lần sửa đổi này là cắt giảm thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tạo thuận lợi tối đa cho người dân và doanh nghiệp. Tiếp thu ý kiến của các đại biểu về khu vực khoáng sản liên tỉnh, dự thảo nghị định sẽ quy định rõ thời hạn trả lời của địa phương được lấy ý kiến. Trường hợp vẫn còn ý kiến khác nhau, cơ quan đầu mối sẽ báo cáo Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định.
Đối với khoáng sản tại khu vực biển ngoài và chưa xác định ranh giới quản lý, dự thảo luật giao Chính phủ quy định chi tiết. Dự kiến, Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố gần khu vực khoáng sản nhất sẽ thực hiện việc cấp phép sau khi lấy ý kiến các địa phương liên quan; nếu còn ý kiến khác nhau thì xin ý kiến Thủ tướng Chính phủ.
Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cũng cho biết, dự án luật lần này chỉ tập trung luật hóa các quy định liên quan đến thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, không lồng ghép những chính sách mới cần tiếp tục nghiên cứu. Các ý kiến có phạm vi toàn diện hơn sẽ được cơ quan soạn thảo tiếp thu, nghiên cứu trong chương trình sửa đổi tổng thể các luật dự kiến vào năm 2027.
