Cơ quan thẩm tra nhấn mạnh, Dự án Luật Phát triển đô thị được phân quyền mạnh nhưng phải đi đôi với kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình và điều kiện bảo đảm thực hiện. Chiều 4/8, tiếp tục Phiên họp toàn thể lần thứ 9, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tiến hành thẩm tra dự án Luật Phát triển đô thị. Dự thảo Luật được xây dựng nhằm tạo lập khuôn khổ pháp lý ổn định, đồng bộ và đột phá cho phát triển đô thị, đặc biệt là TP.HCM, các đô thị đặc biệt, thành phố chiến lược và khu kinh tế đặc biệt.
Tạo khuôn khổ phân quyền mạnh, ổn định cho đô thị đặc biệt
Trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Luật, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú nhấn mạnh sự cần thiết ban hành Luật, dự án Luật nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng, nguồn lực và tổ chức thực hiện; thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững trên cơ sở tăng cường phân quyền, phân cấp và trách nhiệm giải trình.
Tạo hành lang pháp lý mới cho phát triển các khu kinh tế đặc biệt, phát huy tiềm năng, lợi thế của các khu có vị trí chiến lược, tạo xung lực mới cho tăng trưởng. Tinh thần xây dựng Luật là pháp luật kiến tạo phát triển, phân quyền, phân cấp gắn với kiểm soát quyền lực, bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Dự thảo Luật tập trung vào hai nhóm chính sách lớn: (i) phân quyền và quy định chính sách đặc thù cho đô thị đặc biệt; (ii) thiết lập hệ thống cơ chế, chính sách đặc thù để phát triển khu kinh tế đặc biệt. Dự thảo cũng có cơ chế thúc đẩy phát triển các thành phố chiến lược được công nhận là đô thị đặc biệt.
Một trong những nội dung trọng tâm là trao thẩm quyền rộng hơn cho đô thị đặc biệt trong xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật để quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành và xử lý các vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Việc trao quyền phải gắn với cơ chế giám sát, kiểm tra, thanh tra và trách nhiệm giải trình.
Dự thảo cũng tạo cơ sở pháp lý để phát triển các lĩnh vực có vai trò động lực tăng trưởng như: trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, logistics, khu kinh tế biển, hạ tầng năng lượng, giáo dục, y tế, du lịch; thu hút nhà đầu tư chiến lược, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Bên cạnh kiểm soát quyền lực, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú cho rằng, cần có quy định khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, đồng thời quy định rõ việc xử lý khi có hành vi vi phạm.
Trình bày Báo cáo thẩm tra, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Phương Thủy cho biết, Luật thể chế hóa các chủ trương lớn về đổi mới mô hình quản trị quốc gia, chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị đô thị hiện đại, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; được kỳ vọng tạo lập khuôn khổ pháp lý ổn định, thống nhất, hạn chế tình trạng mỗi tỉnh, thành phố lại phải đề nghị Quốc hội ban hành một nghị quyết riêng để thực hiện cơ chế, chính sách đặc thù.
Tuy nhiên, phạm vi điều chỉnh của dự thảo đã rất rộng, phức tạp, bao gồm nhiều chính sách mới, đặc thù và chưa được thực tiễn kiểm nghiệm. Vì vậy, Thường trực Ủy ban đề nghị không tiếp tục mở rộng phạm vi và đối tượng áp dụng tại thời điểm này.
Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị dự thảo chỉ quy định những vấn đề thuộc thẩm quyền của Quốc hội và mang tính nguyên tắc. Những khó khăn, vướng mắc có tính phổ biến, nhiều địa phương cùng gặp phải cần được xử lý trong các luật chuyên ngành để áp dụng thống nhất trên cả nước, thay vì đưa vào Luật Phát triển đô thị.
Các thành viên Ủy ban cũng lưu ý, hiện có một số luật, nghị quyết cùng quy định cơ chế ưu tiên áp dụng hoặc cho phép lựa chọn chính sách có lợi hơn, nhưng lại khác nhau về chủ thể quyết định, có thể gây khó khăn trong việc xác định văn bản được áp dụng và cơ quan có thẩm quyền quyết định. Chính phủ cần nghiên cứu giải pháp tổng thể, bảo đảm công khai, minh bạch và thống nhất trong tổ chức thực hiện.
Thường trực Ủy ban cơ bản tán thành việc Quốc hội phân quyền trực tiếp, mạnh và ổn định cho TP.HCM, các thành phố là đô thị loại đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt. Tuy nhiên, từng nhiệm vụ, quyền hạn được phân quyền phải xác định rõ nội dung, phạm vi, chủ thể thực hiện, cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình.
Các thành viên Ủy ban cũng lưu ý khối lượng văn bản quy định chi tiết thuộc thẩm quyền của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân thành phố sẽ rất lớn. Do đó, cần đánh giá đầy đủ mức độ sẵn sàng về nguồn lực, năng lực tổ chức thực hiện, đồng thời xác định lộ trình và điều kiện triển khai phù hợp đối với những cơ chế cần sự chuẩn bị phức tạp.
Thận trọng với quy hoạch, đất đai và khu kinh tế đặc biệt
Về quy hoạch, cơ quan thẩm tra tán thành chủ trương chỉ có một quy hoạch trên địa bàn thành phố. Tuy nhiên, đây là định hướng chung cho các địa phương trên cả nước nên cần cân nhắc xử lý đồng bộ trong Luật Quy hoạch và Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn. Trường hợp tiếp tục quy định trong Luật Phát triển đô thị, Chính phủ cần thống nhất quy trình lập, thẩm định và phê duyệt, thay vì giao từng Hội đồng nhân dân thành phố quy định.
Đối với các cơ chế tách dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án độc lập; góp quyền sử dụng đất và điều chỉnh lại đất đai, Thường trực Ủy ban cho rằng đây là những vấn đề đang được xem xét sửa đổi trong Luật Đất đai và Luật Đầu tư công, do đó đề nghị không tiếp tục quy định tại Luật này.
Dự thảo cũng cần làm rõ mối quan hệ giữa thẩm quyền quyết định chỉ tiêu sử dụng đất của Hội đồng nhân dân thành phố với yêu cầu quản lý thống nhất ở cấp quốc gia đối với đất trồng lúa, đất rừng và đất canh tác.
Về khu kinh tế đặc biệt, cơ quan thẩm tra tán thành mô hình xã, phường, đặc khu đáp ứng các tiêu chí nhất định và do Chính phủ công nhận. Tuy nhiên, cần thiết kế một hệ thống chính sách riêng, đồng bộ, xuất phát từ mục tiêu, lợi thế cạnh tranh và đặc thù của từng khu, thay vì chủ yếu sao chép hoặc viện dẫn các cơ chế dành cho đô thị đặc biệt.
Chính quyền cấp xã tại khu kinh tế đặc biệt chỉ nên được giao những thẩm quyền gắn trực tiếp với quản lý và đơn giản hóa thủ tục hành chính trong phạm vi khu. Những thẩm quyền có tác động vượt ra ngoài địa bàn hoặc liên quan đến biên chế, tài chính, ngân sách, đất đai cần giao cho chính quyền cấp tỉnh.
Thường trực Ủy ban đồng thời đề nghị thận trọng với các cơ chế về bảo đảm trật tự, an toàn tại khu kinh tế đặc biệt và nâng tỷ lệ sở hữu nhà ở của cá nhân nước ngoài, nhằm tránh chồng lấn thẩm quyền, bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, đối ngoại và phù hợp với năng lực thực thi của chính quyền địa phương.
Kết luận Phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, chỉ quy định những cơ chế, chính sách thực sự đặc thù, vượt trội, tránh chồng chéo với các luật chuyên ngành.
Chủ nhiệm Ủy ban nhấn mạnh, việc phân quyền, phân cấp phải gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình và điều kiện bảo đảm thực hiện. Các chính sách liên quan đến quy hoạch, đất đai và khu kinh tế đặc biệt cần được đánh giá kỹ về tính khả thi, tác động ngân sách cũng như yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, qua đó bảo đảm chất lượng và tính thống nhất của hệ thống pháp luật trước khi trình Quốc hội xem xét, quyết định.
