Việc sửa đổi, bổ sung Luật Kiến trúc lần này diễn ra trong bối cảnh cả nước đang thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trên nhiều lĩnh vực. Nếu như trước đây, câu chuyện phân quyền chủ yếu được nhắc đến trong quản lý đầu tư, đất đai hay xây dựng thì nay lĩnh vực kiến trúc cũng đứng trước yêu cầu phải thay đổi để phù hợp với thực tiễn phát triển mới.
Đằng sau các quy định sửa đổi về thẩm quyền, quy trình và trách nhiệm quản lý là một tư duy mới, địa phương không chỉ là đơn vị thực thi mà đang dần trở thành chủ thể kiến tạo không gian phát triển, chịu trách nhiệm định hình bản sắc và diện mạo kiến trúc tại địa phương.
Khi một mô hình quản lý cũ không còn phù hợp
Luật Kiến trúc năm 2019 được xây dựng trong bối cảnh hệ thống chính quyền địa phương vẫn vận hành theo mô hình ba cấp. Nhiều nhiệm vụ quản lý kiến trúc được phân bổ giữa cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã, tạo thành một chuỗi quản lý hoàn chỉnh.
Việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp làm phát sinh yêu cầu mới trong phân định thẩm quyền, trách nhiệm quản lý kiến trúc giữa cấp tỉnh và cấp xã. Khi cấp huyện không còn tồn tại, nhiều nhiệm vụ trước đây do cấp huyện thực hiện cần được xác định lại cơ quan chịu trách nhiệm.
Thực tế, nếu không kịp thời điều chỉnh hệ thống pháp luật, nguy cơ xuất hiện khoảng trống quản lý là rất lớn. Một số nhiệm vụ có thể bị chồng chéo giữa cấp tỉnh và cấp xã, trong khi nhiều nội dung khác có thể không được thực hiện đầy đủ do chưa xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm.
Đây cũng là một trong những lý do quan trọng khiến Bộ Xây dựng đề xuất sửa đổi Luật Kiến trúc nhằm luật hóa các quy định về phân định thẩm quyền, phân cấp và phân quyền đã được Chính phủ ban hành trong thời gian qua.
Theo các chuyên gia, khác với nhiều lĩnh vực quản lý chuyên ngành khác, kiến trúc luôn gắn chặt với điều kiện tự nhiên, văn hóa và lịch sử của từng vùng đất. Một đô thị ven biển miền Trung có những yêu cầu hoàn toàn khác với một đô thị miền núi phía Bắc.
Không gian kiến trúc của Hà Nội không thể giống TP.HCM; Huế không thể phát triển theo cùng một mô hình với Đà Nẵng hay Phú Quốc. Chính sự đa dạng đó khiến việc quản lý kiến trúc khó có thể áp dụng một công thức chung cho mọi địa phương.
Trong nhiều năm qua, quá trình đô thị hóa đã tạo ra những chuyển biến mạnh mẽ về diện mạo đô thị. Tuy nhiên, ở không ít nơi vẫn xuất hiện tình trạng phát triển thiếu bản sắc, kiến trúc na ná nhau, hoặc có sự ảnh hưởng của lối kiến trúc phương Tây, không phản ánh được đặc trưng văn hóa địa phương.
Một trong những nguyên nhân là các công cụ quản lý kiến trúc chưa phát huy đầy đủ vai trò định hướng phát triển không gian theo đặc thù từng vùng miền.
Do đó, xu hướng trao quyền nhiều hơn cho địa phương trong quản lý kiến trúc được xem là bước đi phù hợp nhằm giúp các địa phương chủ động hơn trong việc bảo tồn bản sắc, kiểm soát không gian và định hướng phát triển kiến trúc.
Quá trình đô thị hóa và hội nhập quốc tế đang mở ra nhiều cơ hội cho kiến trúc Việt Nam tiếp cận các xu hướng thiết kế hiện đại. Tuy nhiên, sự du nhập mạnh mẽ của các phong cách kiến trúc ngoại lai cũng đặt ra nguy cơ làm phai nhạt bản sắc địa phương nếu thiếu định hướng và kiểm soát phù hợp.
Tại nhiều đô thị, không ít công trình mang hình thức kiến trúc xa lạ với điều kiện khí hậu, văn hóa và lịch sử bản địa, làm giảm tính nhận diện của không gian đô thị. Bên cạnh đó, việc thiếu các công cụ quản lý đồng bộ, hệ thống tiêu chí đánh giá và cơ chế kiểm soát hiệu quả cũng đang là những rào cản đối với mục tiêu nâng cao chất lượng kiến trúc.
Để xây dựng nền kiến trúc hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc dân tộc, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, trong đó trọng tâm là sửa đổi Luật Kiến trúc và xây dựng hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn phù hợp với yêu cầu phát triển mới.
TS. KTS Hồ Chí Quang - Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia (Bộ Xây dựng)
Từ quản lý hành chính sang quản trị không gian
Điểm đáng chú ý của lần sửa đổi Luật không chỉ nằm ở việc chuyển giao thẩm quyền từ cấp này sang cấp khác mà còn ở sự thay đổi trong tư duy quản lý.
Trước đây, quản lý kiến trúc chủ yếu gắn với các thủ tục hành chính, quy trình thẩm định hay ban hành quy chế quản lý. Trong khi đó, yêu cầu hiện nay đòi hỏi chính quyền địa phương phải đóng vai trò chủ động hơn trong việc định hình chất lượng không gian sống.
Điều này đồng nghĩa với việc địa phương không chỉ quản lý công trình riêng lẻ mà phải quản lý tổng thể không gian kiến trúc, cảnh quan, các khu vực bảo tồn, các tuyến phố đặc trưng và những vùng có giá trị văn hóa.
Vai trò của chính quyền địa phương vì vậy được mở rộng từ cơ quan quản lý sang cơ quan kiến tạo phát triển.
Đây cũng là xu hướng phổ biến tại nhiều quốc gia, nơi chính quyền đô thị giữ vai trò trung tâm trong việc xây dựng tầm nhìn không gian và kiểm soát hình thái phát triển đô thị.
Phân quyền không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Trái lại, khi được trao nhiều quyền chủ động hơn, địa phương cũng phải chịu trách nhiệm lớn hơn đối với chất lượng kiến trúc và môi trường sống trên địa bàn. Điều này đòi hỏi năng lực quản lý kiến trúc ở địa phương phải được nâng cao cả về chuyên môn, nguồn nhân lực và công cụ quản lý.
Trong bối cảnh cấp huyện không còn tồn tại, cấp xã sẽ trở thành tuyến đầu trong việc giám sát thực hiện các quy định về kiến trúc. Tuy nhiên, đây cũng là cấp chính quyền hiện còn nhiều hạn chế về nguồn lực và đội ngũ chuyên môn.
Vì vậy, cùng với việc sửa đổi Luật Kiến trúc, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống hướng dẫn kỹ thuật, tăng cường đào tạo nguồn nhân lực và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý kiến trúc.
Một nền quản trị kiến trúc hiệu quả không chỉ dựa trên việc phân quyền mà còn phụ thuộc vào khả năng thực thi của bộ máy quản lý ở cơ sở. Nhìn rộng hơn, việc sửa đổi Luật Kiến trúc phản ánh xu hướng cải cách thể chế đang diễn ra trên nhiều lĩnh vực.
Từ quy hoạch, đầu tư, xây dựng đến kiến trúc, tư duy quản lý tập trung đang từng bước được thay thế bằng cơ chế phân quyền mạnh hơn cho địa phương.
Trong mô hình mới, cơ quan trung ương tập trung vào xây dựng thể chế, tiêu chuẩn, quy chuẩn và kiểm tra, giám sát; trong khi địa phương được trao quyền chủ động hơn trong việc tổ chức thực hiện và quyết định các vấn đề gắn với đặc thù phát triển của mình. Đối với lĩnh vực kiến trúc, điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi mỗi địa phương đều sở hữu những điều kiện tự nhiên, văn hóa và lịch sử riêng biệt.
Khi được trao quyền đầy đủ cùng với cơ chế giám sát phù hợp, các địa phương sẽ có cơ hội phát huy tốt hơn bản sắc riêng, tạo dựng những không gian sống chất lượng và góp phần hình thành diện mạo kiến trúc đa dạng, giàu bản sắc cho Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
Mục tiêu cuối cùng của phân quyền trong lĩnh vực kiến trúc không chỉ là cắt giảm thủ tục hay sắp xếp lại thẩm quyền quản lý. Điều quan trọng hơn là tạo điều kiện để mỗi địa phương thực sự trở thành chủ thể kiến tạo không gian, chủ động định hình tương lai phát triển của chính mình.
