Phát triển công nghiệp đường sắt tự chủ và hội nhập quốc tế

Nền tảng cho những bước đột phá

Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng, Kết luận số 49-KL/TW ngày 28/02/2023 của Bộ Chính trị và các quy hoạch phát triển giao thông vận tải đều khẳng định đường sắt là một trong những lĩnh vực vận tải cần được ưu tiên đầu tư, bởi có nhiều ưu thế về an toàn, năng suất, tiết kiệm và thân thiện môi trường.

Với quy mô đầu tư rất lớn trong thời gian tới, hệ thống đường sắt sẽ bao gồm các dự án trọng điểm như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, các tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM, cùng các tuyến kết nối quan trọng khác như Lạng Sơn - Hà Nội, Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái. Quy hoạch mạng lưới đến năm 2050 đặt mục tiêu hình thành 25 tuyến đường sắt với tổng chiều dài hơn 6.300 km, trong đó có 18 tuyến mới.

Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính từng nhấn mạnh: đây là thời cơ để Việt Nam “tự làm chủ công nghệ, phát triển sản xuất công nghiệp đường sắt”. Mục tiêu đặt ra là đến giai đoạn 2030 - 2045 đất nước phải phát triển được ngành công nghiệp đường sắt hiện đại, tự chủ trong sản xuất toa xe, đầu máy và hình thành hệ sinh thái công nghiệp đường sắt hoàn chỉnh. Thủ tướng cũng khẳng định quyết tâm “xây dựng bằng được ngành công nghiệp đường sắt, làm chủ công nghệ, sản xuất được toa xe, đầu máy, phát triển hệ sinh thái công nghiệp đường sắt”, coi đó là “cơ hội để dân tộc ta có thêm động lực, cảm hứng để vươn lên, phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”, như lời của Tổng Bí thư Tô Lâm.

Một bước ngoặt lớn trong hoàn thiện thể chế phát triển công nghiệp đường sắt Việt Nam là Luật Đường sắt (sửa đổi) năm 2025, được Quốc hội thông qua ngày 27/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Luật đã bổ sung hàng loạt cơ chế đột phá, tạo hành lang pháp lý quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp đường sắt trong nước.

Lần đầu tiên, Luật Đường sắt quy định riêng mục về đầu tư phát triển công nghiệp đường sắt, xác định rõ nhóm sản phẩm, hàng hóa và cơ chế hỗ trợ nội địa hóa. Trong đó, nhóm sản phẩm, hàng hóa gồm: Phương tiện giao thông đường sắt; hệ thống thông tin, tín hiệu; hệ thống cấp điện sức kéo; ray, ghi, phụ kiện liên kết và các thiết bị, vật tư kỹ thuật đặc biệt thuộc Danh mục công nghệ cao được ưu tiên đầu tư phát triển theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ.

Luật cũng quy định hàng loạt chính sách nhằm khuyến khích chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất trong nước. Đối với các gói thầu quốc tế, tổng thầu và nhà thầu bắt buộc phải cam kết chuyển giao công nghệ, đồng thời đào tạo nguồn nhân lực Việt Nam để làm chủ kỹ thuật trong vận hành, quản lý, bảo trì. Việc nhập khẩu dây chuyền sản xuất, lắp ráp thiết bị, phương tiện giao thông đường sắt cũng phải kèm theo điều kiện chuyển giao công nghệ toàn phần hoặc một phần, theo quy định của pháp luật về chuyển giao công nghệ.

Một điểm đáng chú ý, các doanh nghiệp trong nước cung cấp hàng hóa, dịch vụ thuộc Danh mục do Thủ tướng phê duyệt sẽ được Nhà nước bảo đảm đầu ra thông qua cơ chế đặt hàng nếu đáp ứng đủ tiêu chí. Chủ đầu tư và nhà thầu cũng có trách nhiệm ưu tiên sử dụng hàng hóa, dịch vụ trong nước sản xuất, cung cấp. Đối với các cơ sở sản xuất, lắp ráp, sửa chữa, hoán cải phương tiện đường sắt, Luật Đường sắt 2025 quy định Nhà nước sẽ hỗ trợ đầu tư xây dựng và bảo trì kết cấu hạ tầng kết nối từ đường sắt quốc gia, đường sắt địa phương đến các cơ sở này.

Với các dự án tổ hợp công nghiệp đường sắt, Luật cho phép áp dụng cơ chế đặc thù về quy hoạch và lựa chọn nhà thầu. Theo đó, nếu dự án có thay đổi so với quy hoạch khác liên quan thì vẫn được phê duyệt mà không cần điều chỉnh quy hoạch cũ; các quy hoạch liên quan sẽ được cập nhật, công bố theo quy định. Luật cũng cho phép sử dụng các hình thức đấu thầu hạn chế, chỉ định thầu đối với các gói thầu cung cấp hàng hóa, dịch vụ tư vấn, xây lắp, EPC, EC, EP, hợp đồng “chìa khóa trao tay” nhằm đảm bảo tính linh hoạt, hiệu quả trong triển khai.

Việc luật hóa các cơ chế đầu tư, sản xuất, hỗ trợ chuyển giao công nghệ là bước đi quan trọng nhằm nội địa hóa công nghiệp đường sắt, từng bước làm chủ các công nghệ then chốt và thúc đẩy hình thành hệ sinh thái công nghiệp đường sắt hiện đại.

Tầm nhìn phát triển dài hạn

Theo Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy, trong các chuyên ngành giao thông vận tải gồm đường bộ, hàng không, hàng hải và đường thủy nội địa, Việt Nam đã làm chủ nhiều công nghệ hiện đại kể từ năm 1986 đến nay. Đặc biệt, các công trình như cầu dây văng, hầm… đã đạt trình độ tương đương với các quốc gia tiên tiến trên thế giới. Tuy nhiên, lĩnh vực đường sắt vẫn phát triển chậm do yêu cầu nguồn vốn đầu tư rất lớn và chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi khai thác trên các tuyến có cự ly từ 300 km trở lên.

Bộ Xây dựng đặt ra mục tiêu đầy tham vọng trong phát triển công nghiệp đường sắt. Cụ thể, đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu làm chủ toàn bộ các khâu từ khảo sát, thiết kế đến thi công các tuyến đường sắt có tốc độ dưới 160 km/h và hệ thống đường sắt đô thị. Sau mốc thời gian này, ngành sẽ từng bước nội địa hóa việc sản xuất phần mềm, thiết bị điều khiển tín hiệu, hệ thống điện động lực, cũng như chế tạo đầu máy và toa xe trong nước.

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Xây dựng đang khẩn trương hoàn thiện nghị định về giao nhiệm vụ, đặt hàng và tiêu chí lựa chọn doanh nghiệp cung cấp dịch vụ, hàng hóa trong lĩnh vực công nghiệp đường sắt. Đây được xem là bước cụ thể hóa chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển ngành công nghiệp đường sắt theo hướng hiện đại, bền vững và có trọng tâm, trọng điểm. Song song đó, Bộ cũng hướng tới mục tiêu từng bước tự chủ trong công tác bảo trì, sản xuất phương tiện, vật tư và trang thiết bị phục vụ hệ thống đường sắt đô thị và đường sắt quốc gia, bao gồm cả đường sắt tốc độ cao.

Mới đây, Chính phủ ghi nhận và đánh giá cao nỗ lực của Bộ Xây dựng trong việc xây dựng dự thảo Nghị định về phát triển công nghiệp đường sắt. Từ những kết quả đã đạt được, Chính phủ yêu cầu Bộ tiếp tục nghiên cứu, bổ sung danh mục dịch vụ và hàng hóa công nghiệp đường sắt được giao nhiệm vụ, đặt hàng vào Nghị định nhằm tạo thuận lợi cho quá trình triển khai. Đồng thời, cần xác định rõ các sản phẩm trọng tâm, tránh dàn trải, ưu tiên lĩnh vực then chốt, đặc biệt là các sản phẩm ứng dụng công nghệ cao, kỹ thuật hiện đại.

Chính phủ cũng giao Bộ Xây dựng rà soát hệ thống tiêu chí về năng lực, kinh nghiệm, nhân sự, cơ sở vật chất và tài chính của doanh nghiệp tham gia, bảo đảm phù hợp với thực tiễn và khả thi trong triển khai. Bên cạnh đó, cần xây dựng lộ trình tăng tỷ lệ nội địa hóa; khuyến khích các doanh nghiệp có kế hoạch chuyển giao công nghệ cụ thể, ưu tiên đơn vị sở hữu năng lực thiết kế, chế tạo và đội ngũ nghiên cứu mạnh.

Hiện nay, các cơ chế, chính sách ưu đãi cho phát triển công nghiệp đường sắt đã được quy định tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, Chính phủ vẫn yêu cầu tiếp tục hoàn thiện các chính sách ưu đãi vượt trội nhằm hỗ trợ doanh nghiệp trong nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và bảo đảm thị trường tiêu thụ ổn định. Bộ Xây dựng cần công bố rõ danh mục, tiêu chí lựa chọn doanh nghiệp và thành lập hội đồng thẩm định để bảo đảm tính minh bạch, cơ sở pháp lý chặt chẽ trong quá trình đặt hàng, giao nhiệm vụ.

Cùng với đó, Chính phủ giao Bộ Xây dựng tiếp tục rà soát và nghiên cứu quy định về chủ thể đặt hàng, giao nhiệm vụ trong dự thảo Nghị định, bảo đảm tính khả thi, phù hợp thực tiễn và triển khai đồng bộ, hiệu quả. Bộ cũng cần đề xuất cơ chế đặc thù cho cả doanh nghiệp nhà nước và tư nhân, tạo điều kiện chủ động đầu tư dây chuyền công nghệ, sản xuất, đáp ứng tiến độ các dự án và nhu cầu vận hành khai thác hệ thống đường sắt.

Với quyết tâm chính trị cao, hành động đồng bộ và khát vọng tự chủ công nghệ, Việt Nam đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng ngành công nghiệp đường sắt trở thành trụ cột của nền kinh tế hiện đại, thể hiện tầm nhìn chiến lược và ý chí vươn lên của cả dân tộc, khẳng định năng lực quản trị và sức mạnh tự chủ trong giai đoạn phát triển mới.