Phạt vi phạm hợp đồng xây dựng có thể được điều chỉnh bởi Tòa án

Quyền điều chỉnh khoản phạt vi phạm

Khi có tranh chấp liên quan đến chậm trễ và phạt vi phạm hợp đồng xây dựng, nhiều quốc gia trên thế giới mặc dù tôn trọng thỏa thuận của các bên trong hợp đồng nhưng Tòa án hoặc Trọng tài vẫn có quyền điều chỉnh khoản phạt vi phạm khi một bên chứng minh được số tiền thỏa thuận phạt vi phạm hợp đồng là không hợp lý.

Theo tổng kết của ông Akshay Kishore - một chuyên gia có hơn 15 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp thay thế, các quốc gia theo hệ thống dân luật xem phạt vi phạm là một biện pháp để đảm bảo việc thực hiện hợp đồng, theo đó các Tòa án có thẩm quyền điều chỉnh khoản phạt vi phạm nếu như khoản này rõ ràng là quá lớn (e.g. section 343 of the German BGB).

Trong khi đó, các quốc gia theo hệ thống thông luật coi thiệt hại ấn định trước là khoản ước tính hợp lý các thiệt hại sẽ gánh chịu trong trường hợp hợp đồng bị vi phạm, coi phạt vi phạm là một khoản tiền lớn và không phù hợp so với thiệt hại lớn nhất có thể chứng minh được là bắt nguồn từ vi phạm hợp đồng. Do đó, điều khoản phạt vi phạm không được chấp nhận (Dunlop Pneumatic Tyre Co Ltd v New Garage & Motor Ltd [1915] AC 79, Denka Advantech Pte Ltd v Seraya Energy Pte Ltd [2021] 1 SLR 631).

Dẫn chứng của ông Akshay Kishore về Bộ luật Dân sự UAE cho thấy, các thuật ngữ “thiệt hại ấn định trước" và “phạt vi phạm" có thể được thay thế cho nhau.

Theo quy định tai Điều 390 Bộ luật Dân sự UAE, các bên trong hợp đồng có thể ấn định trước một khoản thiệt hại trong hợp đồng hoặc các thỏa thuận chịu sự điều chỉnh của quy định pháp luật được lập sau đó; Bên cạnh đó, trong mọi trường hợp, Thẩm phán cũng có thể dựa trên yêu cầu của một bên tranh chấp, sửa đổi các điều khoản này để khiến khoản bồi thường được ấn định trước phù hợp với thiệt hại và do đó các điều khoản mâu thuẫn với việc sửa đổi trên sẽ bị vô hiệu.  

Tòa án Tối cao của Dubai cho rằng, Tòa án có thể tự do giảm bớt khoản thiệt hại ấn định trước nếu như thiệt hại xảy ra trên thực tế thấp hơn khoản bồi thường đã thỏa thuận như tại Bản án số.138/94.

Hay như tại khoản 8.7 FIDIC Red Book 1999, trong trường hợp nhà thầu không thể hoàn thành công việc đúng với thời gian hoàn thành đã quy định và không được gia hạn thời gian, nhà thầu phải bồi thường cho những thiệt hại do chậm trễ. Thiệt hại do chậm trễ sẽ được bồi thường theo như quy định tại Phụ lục Hồ sơ dự thầu cho tất cả số ngày trong khoản thời gian giữa thời gian hoàn thành và ngày đã nêu trong Chứng chỉ nghiệm thu công trình.

Tuy nhiên, khoản 8.7 FIDIC Red Book 1999 cũng quy định, khoản tiền được bồi thường này sẽ không vượt quá mức tối đa được quy định trong Phụ lục Hồ sơ dự thầu. Và, thiệt hại do chậm trễ sẽ là khoản thiệt hại duy nhất mà nhà thầu sẽ bồi thường vì đã chậm trễ, trừ trường hợp chấm dứt trước khi hoàn thành công trình.

Mặc dù vậy, khoản 8.7 FIDIC Red Book 1999 quy định, thiệt hại chung sẽ được xem xét đến khi điều khoản bồi thường ấn định trước không thể áp dụng được. Khi đó, thiệt hại chung sẽ không bị giới hạn bởi mức tối đa được áp dụng với bồi thường ấn định trước (Crescendas Bionics Pte Ltd v Jurong Primewide Pte Ltd [2021] SGHC 189).

Cân nhắc điều chỉnh Luật phù hợp với thiệt hại thực tế

Còn tại Việt Nam, pháp luật Việt Nam phân biệt 2 chế tài: Phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Trong đó, nếu thỏa thuận là “bồi thường thiệt hại” thì áp dụng quy định về bồi thường thiệt hại; Nếu thỏa thuận là “phạt vi phạm” thì áp dụng quy định về phạt vi phạm.

Vấn đề đặt ra là, có được thỏa thuận định trước số tiền bồi thường trong hợp đồng không; Nếu thỏa thuận là “phạt vi phạm”, có bị khống chế mức phạt không; và ngoài mức phạt theo thỏa thuận, có phải bồi thường thiệt hại không.

Ông Nguyễn Công Phú - Trọng tài viên VIAC, Luật sư thành viên Công ty Luật TNHH LNT & Partners cho biết, thực tiễn xét xử tại Tòa án Việt Nam về bồi thường định trước chưa có văn bản hướng dẫn của TAND tối cao về bồi thường định trước; Chưa có án lệ có liên quan do TAND tối cao công bố và cũng chưa có nghiên cứu về thực tiễn áp dụng pháp luật của Tòa án Việt Nam. Hiện chỉ có Quyết định giám đốc thẩm của TAND tối cao (không chấp nhận) trong vụ án cụ thể.

Còn trong thực tiễn xét xử tại Trọng tài Việt Nam, cũng chưa có dữ liệu về quan điểm xử lý điều khoản bồi thường định trước; mà chỉ có thông tin (không chính thức) về quan điểm của Hội đồng trọng tài trong 1 vụ cụ thể.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Công Phú cho rằng, việc chấp nhận điều khoản bồi thường định trước là tôn trọng ý chí tự nguyện thỏa thuận của các bên mà vẫn bảo đảm quyền bác bỏ của một bên nếu chứng minh được sự vô lý; đồng thời giải phóng nghĩa vụ chứng minh thiệt hại của bên bị vi phạm, đề cao trách nhiệm tuân thủ hợp đồng, bảo vệ hiệu quả bên bị vi phạm.

Theo đó, nên tôn trọng thỏa thuận của các bên nhưng Tòa án hoặc Trọng tài có quyền điều chỉnh khi một bên chứng minh được số tiền thỏa thuận không hợp lý. Điều này hoàn toàn là có cơ sở để thực thi tại Việt Nam căn cứ các quy định tại các Điều 3, 4, 117 Bộ luật dân sự Việt Nam cũng như tương tự Luật của một số nước theo hệ thống dân luật như: Điều 1152 Bộ luật dân sự Pháp, Điều 343 Bộ luật dân sự Đức, Điều 333 Bộ luật dân sự Nga…

Ông Akshay Kishore cho rằng, việc áp dụng những quy định liên quan đến chậm trễ và phạt vi phạm hợp đồng của FIDIC vào hệ thống dân luật, thông thường sẽ dễ hơn việc áp dụng các điều khoản của hệ thống thông luật vào hệ thống dân luật.

Việt Nam nên cân nhắc điều chỉnh Luật theo hướng, loại bỏ mức tối đa đối với thiệt hại ấn định trước. Mức phạt vi phạm có thể được điều chỉnh bởi Tòa án nếu như quá cao hoặc thấp. Và, trong mọi trường hợp, mức phạt vi phạm không được trái nguyên tắc thiện chí.

Đồng thời, quy định rõ việc cho phép yêu cầu bồi thường thiệt hại bổ sung, bên cạnh việc phạt vi phạm, nếu chủ đầu tư có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại…