Ứng dụng công nghệ và dữ liệu trong quản lý cây xanh, tổ chức không gian công viên, vận hành hạ tầng kỹ thuật đang mở ra hướng tiếp cận mới nhằm nâng cao chất lượng không gian xanh đô thị, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị thông minh, hiện đại và bền vững. Ngày 24/8, tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng, Hội Công viên Cây xanh Việt Nam và Công ty TNHH MTV Công viên Cây xanh Hà Nội tổ chức Tọa đàm “Quản lý công viên, cây xanh thông minh và đài phun nước thế hệ mới”.
Phát biểu khai mạc Tọa đàm, KTS Trần Ngọc Chính - Chủ tịch Hiệp hội Công viên Cây xanh Việt Nam nhấn mạnh, trong xu thế phát triển đô thị thông minh và bền vững hiện nay, công viên không còn thuần túy đóng vai trò là những “lá phổi xanh” theo cách tiếp cận truyền thống.
Công viên đô thị đang chuyển mình để trở thành những không gian thông minh, nơi hạ tầng xanh kết hợp hài hòa với hạ tầng số, lấy công nghệ làm công cụ quan trọng để tối ưu hóa quản lý, vận hành, bảo tồn sinh thái và nâng cao chất lượng sống của người dân.
Theo KTS Trần Ngọc Chính, yêu cầu này đặt ra sự đổi mới đồng bộ từ tư duy quy hoạch, thiết kế đến phương thức quản lý, vận hành hệ thống công viên, cây xanh.
Trong quy hoạch, kiến trúc cảnh quan và phát triển hạ tầng số, các công nghệ như hệ thống thông tin địa lý (GIS), bản sao số có thể được ứng dụng để quản lý, mô phỏng 3D hệ thống cây xanh, mặt nước; cùng với phát triển mạng lưới Internet vạn vật (IoT) và từng bước ứng dụng vật liệu kiến trúc sinh thái tiên tiến.
Công nghệ cũng mở ra khả năng thay đổi phương thức chăm sóc cây xanh. Cảm biến IoT, thiết bị bay không người lái và các công nghệ mới có thể hỗ trợ theo dõi sức khỏe cây, phát hiện, cảnh báo sớm nguy cơ gãy, đổ trong mùa mưa bão; hệ thống tưới từng bước được tự động hóa, gắn với quản lý tuần hoàn tài nguyên nước và sử dụng năng lượng tái tạo.
KTS Trần Ngọc Chính đồng thời đề cập yêu cầu lấy con người làm trung tâm trong phát triển công viên thông minh. Công nghệ có thể giúp người dân tra cứu thông tin sinh thái qua mã QR, tiếp cận các tiện ích sức khỏe thông minh và tăng khả năng tương tác với không gian công cộng. Các đài phun nước nghệ thuật thế hệ mới kết hợp kỹ thuật số cũng có thể góp phần nâng cao chất lượng cảnh quan, sức hấp dẫn của không gian công cộng và thúc đẩy kinh tế ban đêm.
Bên cạnh công nghệ, cần quan tâm đến cơ chế, chính sách và mô hình đầu tư; nghiên cứu hợp tác công tư (PPP), kinh tế tuần hoàn trong công viên và xây dựng bộ tiêu chí đánh giá “Công viên thông minh”, góp phần vào các chỉ số phát triển đô thị thông minh, bền vững.
Đối với Hà Nội, ông Trần Ngọc Chính cho rằng, trong tầm nhìn phát triển dài hạn cần đặc biệt chú ý đến hệ thống cây xanh, mặt nước; trong đó sông Hồng có thể trở thành trục công viên cảnh quan quan trọng. Không gian hai bên sông có thể phát triển theo hướng công viên cây xanh, công viên thông minh, ứng dụng công nghệ mới và trở thành một “lá phổi mới” quan trọng của Thủ đô.
Bổ sung công cụ kỹ thuật cho quản lý công viên, cây xanh
Tiếp nối vấn đề này, PGS.TS Lưu Đức Hải cho biết, Tọa đàm nằm trong chuỗi nghiên cứu về hạ tầng xanh và hạ tầng thông minh được triển khai từ năm 2023 đến nay.
Trong giai đoạn 2023 - 2024, nhiều tọa đàm về đô thị xanh, cây xanh, chất thải rắn, nghĩa trang và chiếu sáng xanh đã được tổ chức. Qua đó, 10 khái niệm, định nghĩa về “xanh” trong đô thị từng bước được hệ thống hóa, tạo thêm cơ sở tham khảo cho quản lý Nhà nước và nghiên cứu khoa học.
Theo PGS.TS Lưu Đức Hải, chuỗi nghiên cứu đang tiếp tục chuyển từ “xanh” sang “thông minh”, với các nội dung về cấp nước thông minh và hiện nay là quản lý công viên, cây xanh thông minh, đài phun nước thế hệ mới. Dự kiến năm 2027, kết quả nghiên cứu sẽ được tập hợp trong cuốn sách “Hạ tầng thông minh trong đô thị”, với sự tham gia của trên 100 tác giả.
Một trong những nội dung đáng chú ý tại Tọa đàm là Dự thảo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về công viên, cây xanh.
Ông Phạm Khánh Long - Phó trưởng Phòng Quản lý hạ tầng đô thị, Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, Quy chuẩn dự kiến được ban hành trong năm 2026, bổ sung công cụ kỹ thuật phục vụ đầu tư xây dựng mới, cải tạo, nâng cấp công viên cũng như trồng và phát triển cây xanh. Đáng chú ý, phần quy định đối với công viên là nội dung mới, góp phần bổ sung khoảng trống kỹ thuật trong quản lý lĩnh vực này.
Theo dự thảo, việc đầu tư phải phù hợp với quy hoạch, điều kiện tự nhiên, tính đến tác động của biến đổi khí hậu, bảo đảm an toàn và khả năng tiếp cận của người khuyết tật. Không gian công viên được tổ chức với các khu cây xanh, mặt nước, hoạt động công cộng, vui chơi giải trí và các chức năng cần thiết khác.
Một vấn đề được quan tâm là kiểm soát hoạt động kinh doanh trong công viên. Dự thảo định hướng khu vực kinh doanh được bố trí tập trung nhằm tránh phân mảnh không gian. Đối với công trình tại khu vực này, phương án đang được đề xuất là chiều cao không quá khoảng 12m, mật độ xây dựng gộp không lớn hơn 25%.
Trong bối cảnh xu hướng mở cửa công viên ngày càng phổ biến, hệ thống camera thông minh, thiết bị giám sát và cảnh báo cũng được tính đến nhằm bảo đảm an ninh, an toàn.
Dự thảo đồng thời đặt ra các yêu cầu đối với giao thông nội bộ, cấp điện, chiếu sáng, thoát nước, xử lý nước thải và vệ sinh môi trường. Trong đó, khuyến khích ứng dụng chiếu sáng thông minh, tiết kiệm năng lượng và sử dụng năng lượng tái tạo; nghiên cứu bố trí bãi đỗ xe ngầm tại các công viên lớn và phát triển mảng xanh gắn với công trình xanh.
Theo ông Phạm Khánh Long, việc hoàn thiện Quy chuẩn sẽ tạo cơ sở kỹ thuật thống nhất hơn cho đầu tư, quản lý công viên, cây xanh và ứng dụng các giải pháp thông minh, qua đó nâng cao chất lượng không gian công cộng đô thị.
Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi con người dễ tiếp cận
Từ góc nhìn doanh nghiệp, bà Chu Hoàng Lan - Phó Tổng giám đốc Công ty Hoàng Lam cho rằng, mức độ thông minh của một công viên không nên được đánh giá đơn thuần bằng số lượng thiết bị hiện đại được lắp đặt.
Theo đó, một công viên có rất nhiều thiết bị hiện đại, nhưng người cao tuổi không tìm được chỗ ngồi dưới bóng mát, trẻ em không có nơi khám phá thiên nhiên, người khuyết tật khó tiếp cận hoặc chi phí vận hành quá cao thì chưa thể gọi là một công viên thông minh.
Theo bà Chu Hoàng Lan, “thông minh” trước hết phải bắt đầu từ tư duy, còn công nghệ là công cụ hiện thực hóa tư duy đó. Thay vì áp dụng một mẫu thiết kế cho nhiều nơi, mỗi công viên cần có “căn cước” riêng được hình thành trên ba nhóm dữ liệu gồm con người; hệ sinh thái; lịch sử và văn hóa.
Với Hà Nội, cải tạo công viên không phải là “làm mới quá khứ”, mà cần giúp những giá trị lịch sử tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại. Mã QR hay công nghệ thực tế tăng cường (AR) có thể hỗ trợ kể câu chuyện về cây xanh, kiến trúc, lịch sử nhưng không nên lấn át cảnh quan.
Bà Chu Hoàng Lan cũng đề xuất chuyển tư duy từ công viên của Nhà nước bảo vệ thành công viên của chung, tạo điều kiện để cộng đồng cùng tham gia chăm sóc, giám sát và bảo vệ không gian chung. Quản lý thông minh nhất đôi khi chính là biến hàng nghìn người sử dụng công viên thành hàng nghìn người cùng giữ gìn công viên.
Để nâng cao hiệu quả quản lý, một trong những giải pháp được đề xuất là xây dựng hồ sơ số cho từng công viên, tích hợp bản đồ GIS, dữ liệu cây xanh, hệ thống tưới, chiếu sáng, đài phun nước và kênh phản ánh của người dân. Trên cơ sở dữ liệu đó, phương thức quản lý có thể chuyển từ chờ sự cố xảy ra mới xử lý sang chủ động theo dõi, dự báo và phòng ngừa.
Việc ứng dụng công nghệ đồng thời phải bảo đảm yêu cầu tiết kiệm, hiệu quả, tránh đầu tư những hệ thống đắt tiền nhưng khó duy trì. Có thể thí điểm trên 5 nhóm gồm công viên di sản, công viên khu dân cư, công viên gần trường học, công viên ven sông - mặt nước và công viên sinh thái có cây cổ thụ; sau đó đánh giá lượng người sử dụng, sức khỏe cây xanh, mức tiết kiệm điện, nước trước khi xem xét nhân rộng.
Ở góc độ khả năng tiếp cận, TS.KTS Lê Thị Bích Thuận - Trưởng Ban Khoa học, Hiệp hội Công viên Cây xanh Việt Nam cho rằng, công viên thông minh phải phục vụ được tất cả mọi người, từ người khuyết tật, người cao tuổi đến trẻ em và những người gặp khó khăn trong di chuyển.
Thực tế, dù nhiều công viên đã mở hàng rào và thuận tiện hơn cho cộng đồng, người khuyết tật vẫn có thể gặp trở ngại bởi lối đi trơn trượt, chênh cốt hoặc khu vực nghỉ khó tiếp cận. Do đó, tư duy cần chuyển từ “thiết kế cho người khuyết tật” sang “thiết kế cho tất cả mọi người”.
Với thông điệp “Gỡ bỏ rào cản - trao quyền tự chủ”, TS.KTS Lê Thị Bích Thuận cho rằng công nghệ cần đóng vai trò như một “trợ lý vô hình”. 4 nhóm giải pháp được đề xuất gồm định vị và dẫn đường thông minh; hạ tầng, tiện ích tự động hóa; khu vui chơi tương tác thông minh và quản lý an ninh bằng AI. Bản đồ số, âm thanh, chữ nổi, ánh sáng hay video ngôn ngữ ký hiệu có thể hỗ trợ từng nhóm người chủ động lựa chọn lộ trình và sử dụng tiện ích phù hợp.
Công nghệ trong công viên không phải để phô diễn mức độ hiện đại. Giá trị cuối cùng phải được đo bằng khả năng xóa bỏ các rào cản, giúp mọi người tiếp cận không gian xanh một cách chủ động, an toàn và bình đẳng hơn.
Cùng với quản lý công viên, cây xanh thông minh, tại Tọa đàm, các chuyên gia, doanh nghiệp cũng giới thiệu những giải pháp đài phun nước thế hệ mới. Đại diện Công ty Đài phun nước Hằng Giang Tô (Trung Quốc) giới thiệu các giải pháp kết hợp giữa nước, lửa, ánh sáng và công nghệ trình diễn, tạo các hiệu ứng cảnh quan đa lớp.
Đây được xem là một trong những hướng tiếp cận nhằm tạo điểm nhấn cho không gian công cộng, gia tăng sức hấp dẫn của công viên và mang đến những trải nghiệm mới cho người dân, du khách.
