Phó Thủ tướng Mai Văn Chính đã ký Quyết định số 2531/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 phê duyệt Nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt hang xóm Trại và mái đá làng Vành, tỉnh Phú Thọ. Hoàn thiện cơ sở quy hoạch cho bảo tồn Di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt
Phạm vi nghiên cứu lập quy hoạch khoảng 58.746 ha, thuộc 8 xã của tỉnh Phú Thọ gồm Ngọc Sơn, Quyết Thắng, Thượng Cốc, Lạc Sơn, Đại Đồng, Yên Phú, Mường Vang và Nhân Nghĩa. Đây là không gian bao quanh Trung tâm Mường Vang xưa, vùng đất có dấu tích lâu dài của người Mường và cư dân Văn hóa Hòa Bình.
Mục tiêu quy hoạch hướng tới bảo quản, tu bổ và phục hồi toàn diện Di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt hang xóm Trại và mái đá làng Vành, giữ gìn các giá trị tiêu biểu của cư dân văn hóa Hòa Bình (niên đại 17.000–18.000 BP).
Đồng thời, quy hoạch đóng vai trò như cơ sở khoa học quan trọng để nhận diện giá trị di tích, xác định những yếu tố gốc cấu thành di sản, đồng thời làm căn cứ pháp lý cho các hoạt động quản lý, lập, thẩm định và triển khai các dự án thành phần liên quan đến bảo tồn và phát huy giá trị di tích trong giai đoạn tiếp theo.
Từ việc bảo tồn, mục tiêu lâu dài là đưa khu vực này trở thành trung tâm nghiên cứu về văn hóa Hòa Bình của khu vực và thế giới, đồng thời xây dựng thành điểm đến du lịch văn hóa - sinh thái hấp dẫn, góp phần tạo nguồn thu, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, bảo tồn di sản và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho cộng đồng địa phương.
Định hướng phát huy giá trị di sản gắn với du lịch văn hóa - sinh thái
Phạm vi nghiên cứu lập quy hoạch bao gồm toàn bộ hệ thống hang động đá vôi của di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt hang xóm Trại và mái đá làng Vành cùng cảnh quan tự nhiên và môi trường xung quanh. Quy hoạch đồng thời xem xét các giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc còn lưu giữ trong cộng đồng người Mường như tín ngưỡng thờ đá, thờ Thành hoàng xưa của Mường Trắng - Mường Vành, hay lễ Xuống đồng truyền thống gắn với sinh hoạt canh tác nông nghiệp.
Bên cạnh đó, nhiệm vụ quy hoạch cũng bao gồm việc nhận diện vai trò và mối quan hệ của Di tích hang xóm Trại - mái đá làng Vành với các di tích lân cận, các địa điểm có giá trị khác trong khu vực, cũng như xem xét toàn diện công tác quản lý, bảo vệ, đầu tư bảo tồn, phát huy giá trị di tích và sự tương tác giữa di sản với môi trường kinh tế - xã hội, dân cư, hạ tầng kỹ thuật và các dự án liên quan.
Nhiệm vụ lập quy hoạch yêu cầu tiến hành nghiên cứu và khảo sát thực địa để đánh giá hiện trạng di tích, đồng thời xem xét các yếu tố kinh tế - xã hội, dân cư và môi trường tự nhiên có liên quan.
Công tác nhận diện đặc trưng và giá trị gốc của di tích được coi là bước quan trọng nhằm xác định quan điểm bảo tồn và phát huy giá trị phù hợp với điều kiện từng giai đoạn. Quy hoạch đặt ra mục tiêu dài hạn và ngắn hạn rõ ràng, từ việc xác định ranh giới bảo vệ di tích đến tổ chức không gian kiến trúc - cảnh quan, xây dựng các công trình mới đảm bảo tính hài hòa với môi trường văn hóa và cảnh quan tự nhiên.
Bên cạnh đó, định hướng bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích cần được lồng ghép với nhiệm vụ phát triển du lịch bền vững, gắn với yêu cầu phòng chống thiên tai, bảo vệ môi trường và thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương.
Tính chất khu vực được xác định rõ là khu di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt, là đại diện tiêu biểu của văn hóa Hòa Bình, một nền văn hóa đã được giới khoa học trong nước và quốc tế thừa nhận về giá trị đặc biệt. Đây cũng là khu vực có tiềm năng lớn để phát triển du lịch khảo cổ, du lịch trải nghiệm văn hóa và du lịch sinh thái, góp phần đưa di tích trở thành một không gian văn hóa mở, thu hút du khách và giới nghiên cứu.
Với nhiệm vụ quy hoạch được phê duyệt, Di tích hang xóm Trại và mái đá làng Vành đứng trước cơ hội lớn để được đầu tư bài bản, khoa học và bền vững, không chỉ bảo tồn trọn vẹn các giá trị văn hóa, khảo cổ quý báu mà còn trở thành điểm nhấn du lịch và nghiên cứu của vùng trung du Phú Thọ, đóng góp quan trọng cho sự phát triển chung của địa phương và khu vực.
