Quy hoạch đã có, thách thức nằm ở thực thi
Cây xanh là một phần bản sắc của Hà Nội, gắn với cảnh quan đường phố, hồ nước và không gian sinh hoạt cộng đồng. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, mật độ xây dựng gia tăng và biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, cây xanh không chỉ có giá trị cảnh quan mà còn là cấu phần thiết yếu của hạ tầng đô thị, góp phần điều hòa vi khí hậu, hỗ trợ thoát nước và cải thiện chất lượng môi trường sống.
Hà Nội đã có Quy hoạch hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa và hồ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, được phê duyệt tại Quyết định số 1495/QĐ-UBND ngày 18/3/2014. Các quy hoạch phát triển Thủ đô tiếp tục định hướng tổ chức không gian xanh gắn với hệ thống sông, hồ, hành lang sinh thái và các khu vực đô thị.
Theo định hướng nêu trong dự thảo đề án quản lý, phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa và mặt nước, thành phố hướng tới diện tích cây xanh đô thị trên 10 m²/người vào năm 2030 và 17 - 23 m²/người trong dài hạn. Định hướng này cho thấy Hà Nội đang chuyển từ phát triển các không gian xanh riêng lẻ sang xây dựng mạng lưới sinh thái đô thị đồng bộ, đa chức năng.
Theo số liệu được dẫn trong tài liệu đề án, chỉ tiêu diện tích cây xanh bình quân tại khu vực nội đô hiện khoảng 2 - 3 m²/người. Tuy nhiên, cần lưu ý sự khác biệt về phạm vi không gian và phương pháp thống kê trước khi so sánh trực tiếp với mục tiêu toàn đô thị. Dù vậy, tình trạng thiếu công viên, vườn hoa và bóng mát tại nhiều khu dân cư đông đúc là vấn đề cần ưu tiên giải quyết.
So với mục tiêu trên 10 m²/người vào năm 2030, thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách về quỹ đất, nguồn lực đầu tư, tiến độ triển khai và cơ chế bảo vệ đất quy hoạch. Nếu đất chưa được giải phóng, dự án chậm thực hiện hoặc quỹ đất cây xanh chịu áp lực từ các mục tiêu sử dụng khác, những định hướng trên bản vẽ khó trở thành tiện ích thực tế.
Bởi vậy, kết quả thực hiện quy hoạch phải được đánh giá không chỉ qua diện tích đất cây xanh trên bản vẽ hay số cây trồng mới, mà còn qua diện tích đã đưa vào sử dụng, độ che phủ tán cây, khả năng tiếp cận bằng đi bộ và những lợi ích sinh thái có thể đo lường.
Quỹ đất khan hiếm, không gian xanh phân bố chưa đồng đều
Tại khu vực nội đô, mật độ xây dựng cao và quỹ đất trống hạn chế khiến việc bổ sung công viên quy mô lớn gặp nhiều khó khăn. Cải tạo các khu dân cư hiện hữu còn liên quan đến GPMB, tái định cư và nguồn lực đầu tư đáng kể.
Do đó, nếu chỉ trông chờ vào những dự án công viên lớn, Hà Nội sẽ khó nhanh chóng khắc phục tình trạng thiếu không gian xanh ở các khu dân cư đông đúc. Thành phố cần triển khai đồng thời nhiều giải pháp, từ công viên đô thị, vườn hoa khu dân cư đến sân chơi, khoảng xanh xen kẽ và các tuyến phố có bóng mát.
Vấn đề không chỉ là diện tích mà còn là khả năng tiếp cận. Một công viên lớn có thể mang lại giá trị sinh thái đáng kể, nhưng nếu người dân phải di chuyển xa hoặc bị ngăn cách bởi các trục giao thông lớn, hiệu quả phục vụ cộng đồng sẽ bị hạn chế. Ngược lại, mạng lưới vườn hoa nhỏ, sân chơi, hàng cây đường phố và lối đi bộ kết nối tốt có thể đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hằng ngày, nhất là với trẻ em và người cao tuổi.
Vì vậy, quy hoạch cần nhận diện sự thiếu hụt không gian xanh theo từng khu dân cư, dựa trên phân bố dân số, độ che phủ tán cây, khoảng cách đi bộ thực tế và những rào cản tiếp cận. Mục tiêu không chỉ là tăng bình quân diện tích mà còn là thu hẹp bất bình đẳng về cơ hội sử dụng không gian xanh.
Một hướng đi quan trọng là rà soát quỹ đất xen kẹt, đất công cộng chưa sử dụng hiệu quả và đất sau di dời các cơ sở sản xuất, kho bãi, trụ sở cũ để bổ sung công viên, vườn hoa. Tuy nhiên, việc rà soát cần đi cùng cơ chế bảo vệ quỹ đất, nguồn vốn và lộ trình thực hiện cụ thể. Nếu chỉ xác định tiềm năng mà thiếu kế hoạch đầu tư và đơn vị chịu trách nhiệm, cơ hội tạo lập không gian xanh khó trở thành hiện thực.
Phát triển công viên và hồ điều hòa cũng đòi hỏi nguồn lực đáng kể. Dự án Công viên cây xanh và hồ điều hòa được Sở Tài chính TP Hà Nội công bố thông tin trong tháng 8/2026 có tổng vốn đầu tư dự kiến gần 427 tỷ đồng. Bên cạnh chi phí xây dựng, thành phố còn phải tính đến kinh phí vận hành, chăm sóc và duy trì lâu dài.
Bởi vậy, nguồn lực cần được phân bổ theo thứ tự ưu tiên, tập trung trước vào các khu dân cư đông đúc, thiếu cây xanh và chịu áp lực nhiệt lớn; đồng thời bảo vệ những quỹ đất có khả năng kết nối các không gian sinh thái.
Cây xanh phải trở thành hạ tầng thích ứng khí hậu
Nắng nóng đô thị và ngập úng sau mưa lớn đang đặt ra yêu cầu mới đối với quy hoạch cây xanh Hà Nội. Bề mặt bê tông, nhựa đường và công trình xây dựng tích nhiệt, trong khi thiếu bóng mát khiến môi trường sống thêm nóng bức, ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh hoạt của người dân.
Cây xanh góp phần giảm nhiệt nhờ tạo bóng râm và quá trình thoát hơi nước. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào vị trí trồng, kích thước tán, mật độ che phủ và điều kiện sinh trưởng. Vì vậy, cần ưu tiên các tuyến phố thiếu bóng mát, khu vực tập trung đông người đi bộ, điểm trung chuyển giao thông và khu dân cư có mật độ xây dựng cao.
Việc lựa chọn loài cây cũng phải căn cứ vào điều kiện khí hậu, đặc tính sinh trưởng, bộ rễ, khả năng chịu hạn, chống chịu gió bão và mức độ phù hợp với hạ tầng đường phố. Với cây trưởng thành, cần tính đến giá trị che phủ và sinh thái, tránh chỉ đánh giá theo hình thức hoặc yêu cầu đồng bộ cảnh quan.
Cây xanh còn có vai trò trong điều tiết nước mưa. Nếu công viên được thiết kế chủ yếu phục vụ cảnh quan, có nhiều bề mặt lát cứng và ít diện tích thấm nước, hiệu quả hỗ trợ thoát nước sẽ bị hạn chế.
Đề án của Hà Nội định hướng cải tạo công viên, vườn hoa theo hướng đa chức năng, kết hợp cây xanh, mặt nước, đường dạo và khu vui chơi; đồng thời tăng khả năng thấm, trữ và điều tiết nước mưa. Thành phố cũng định hướng phát triển mái xanh, vườn trên mái, tường cây và bề mặt thấm nước tại những vị trí phù hợp.
Theo đó, công viên và hồ điều hòa có thể vừa phục vụ sinh hoạt cộng đồng, vừa hỗ trợ lưu giữ nước khi mưa lớn. Các giải pháp như vườn mưa, bề mặt thấm nước và vùng trữ nước trong công viên cần được nghiên cứu tích hợp ngay từ khâu thiết kế.
Tuy nhiên, cây xanh và các giải pháp thấm, trữ nước tại chỗ không thể thay thế hệ thống thoát nước đô thị. Hiệu quả giảm ngập cần được đánh giá trên cơ sở điều kiện địa hình, cốt nền, đặc điểm đất, lượng mưa thiết kế, dung tích điều tiết và kết nối hệ thống thoát nước theo lưu vực, không chỉ theo ranh giới của từng dự án.
PGS. TS. KTS Nguyễn Vũ Phương: Từ chỉ tiêu diện tích đến quản trị mạng lưới hạ tầng sinh thái đô thị
Theo PGS. TS. KTS Nguyễn Vũ Phương - Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, Bồi dưỡng cán bộ Xây dựng (Bộ Xây dựng), quy hoạch cây xanh cần chuyển từ tư duy bố trí các hạng mục cảnh quan riêng lẻ sang tổ chức mạng lưới hạ tầng sinh thái đô thị đa chức năng, tích hợp với quy hoạch sử dụng đất, giao thông và hạ tầng kỹ thuật. Trong đó, công viên, vườn hoa, cây xanh đường phố, sông hồ và các hành lang sinh thái phải được kết nối thành một cấu trúc thống nhất. Giá trị của không gian xanh không chỉ nằm ở diện tích đất được bố trí trong quy hoạch, mà còn ở hiệu quả sinh thái, khả năng tiếp cận của người dân và mức độ kết nối trong cấu trúc không gian đô thị.
Chỉ tiêu diện tích cây xanh bình quân đầu người là cần thiết nhưng chưa phản ánh đầy đủ chất lượng và sự phân bố không gian xanh. Hà Nội cần đánh giá đồng thời độ che phủ tán cây, mật độ dân cư, mức độ chịu tác động của đảo nhiệt và khả năng tiếp cận công viên, vườn hoa; từ đó xác định những khu vực cần ưu tiên đầu tư. Trong điều kiện quỹ đất nội đô hạn chế, cần kết hợp phát triển công viên lớn với các không gian xanh quy mô nhỏ trong khu dân cư, đồng thời kiểm soát chặt chẽ việc thực hiện và bảo vệ quỹ đất cây xanh theo quy hoạch.
Cây xanh phải được nhìn nhận là một bộ phận của hạ tầng thích ứng khí hậu, không chỉ là yếu tố tạo lập cảnh quan. Theo đó, cần tích hợp hạ tầng xanh - xanh lam với hạ tầng xám, kết hợp công viên, mặt nước và các không gian thấm, trữ nước với hệ thống thoát nước và cao độ nền. Việc vận dụng mô hình “đô thị bọt biển” (Sponge City) thông qua vườn mưa, bề mặt thấm và không gian điều tiết nước mưa cần được tính toán theo đặc điểm từng lưu vực, nhằm hỗ trợ giảm ngập và cải thiện vi khí hậu, thay vì coi đây là giải pháp thay thế hệ thống thoát nước truyền thống. Đồng thời, cần ưu tiên bảo tồn cây trưởng thành, lựa chọn loài cây phù hợp với điều kiện sinh trưởng, khả năng chống chịu thiên tai và yêu cầu đa dạng sinh học.
Về quản trị, ông Phương cho rằng cần xây dựng cơ sở dữ liệu không gian xanh thống nhất trên nền tảng hệ thống thông tin địa lý (GIS), kết hợp viễn thám và khảo sát thực địa để theo dõi độ che phủ, sức khỏe cây, mức độ thiếu hụt và hiệu quả đầu tư. Quan trọng hơn, quy hoạch phải gắn với kế hoạch sử dụng đất, nguồn lực thực hiện, trách nhiệm của từng chủ thể và kinh phí duy trì dài hạn.
Cây xanh là hạ tầng sống, cần được quản lý theo toàn bộ vòng đời. Hiệu quả quy hoạch không đo bằng số cây trồng mới hay diện tích trên bản vẽ, mà bằng chất lượng môi trường, khả năng tiếp cận của người dân và những lợi ích sinh thái được duy trì theo thời gian.
sang tổ chức mạng lưới hạ tầng sinh thái đô thị đa chức năng, tích hợp với quy hoạch sử dụng đất, giao thông và hạ tầng kỹ thuật. Ảnh minh họa.
Từ những hàng cây đơn lẻ đến mạng lưới sinh thái liên hoàn
Định hướng “rừng trong Thành phố - Thành phố trong rừng” cần được cụ thể hóa bằng mạng lưới kết nối cây xanh đường phố, công viên, vườn hoa, mặt nước, không gian ven sông, vành đai xanh và các khu vực sinh thái ngoại thành. Mạng lưới này vừa cải thiện cảnh quan, điều hòa vi khí hậu, vừa tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Trong đó, sông Hồng, sông Đuống cùng hệ thống hồ và không gian ven sông có vai trò quan trọng đối với cấu trúc sinh thái Thủ đô. Việc phát triển hành lang xanh ven sông phải gắn với bảo vệ hành lang thoát lũ, duy trì chức năng thủy văn và bảo tồn hệ sinh thái. Không gian ven nước không nên chỉ được xem là quỹ đất khai thác cho các dự án cảnh quan mà cần được quản lý trên tổng thể chức năng sinh thái và khả năng tiếp cận công cộng.
Quy hoạch cây xanh cũng cần cân bằng giữa tính đồng bộ và đa dạng sinh học. Việc lựa chọn cây phù hợp với đặc điểm kiến trúc và điều kiện từng tuyến phố có thể tạo bản sắc cảnh quan, thuận lợi cho quản lý. Tuy nhiên, thống nhất chủng loại cây trên từng tuyến không nên dẫn đến đơn điệu sinh học trên toàn đô thị. Cơ cấu loài hợp lý giúp giảm nguy cơ sâu bệnh và thiệt hại diện rộng khi một loài gặp điều kiện bất lợi.
Đối với những tuyến phố có hàng cây lâu năm gắn với lịch sử và ký ức đô thị, bảo tồn cây trưởng thành cần được coi trọng. Khi cải tạo hạ tầng, phương án thiết kế phải tính đến vùng rễ, điều kiện sinh trưởng và giá trị cảnh quan của cây hiện hữu. Việc dịch chuyển hoặc thay thế cần có căn cứ chuyên môn rõ ràng, ưu tiên bảo tồn khi có thể.
Thiệt hại do bão Yagi năm 2024 cũng cho thấy Hà Nội cần chuyển từ quản lý thiên về xử lý sự cố sang đánh giá sức khỏe cây, kiểm soát rủi ro và phòng ngừa chủ động.
Quản lý bằng dữ liệu, bảo vệ cây xanh từ khâu thiết kế
Một hệ thống cây xanh quy mô lớn không thể được quản lý hiệu quả nếu thiếu dữ liệu thống nhất. Thành phố cần cập nhật thông tin về vị trí, chủng loại, tuổi cây, tình trạng sinh trưởng, độ che phủ tán, lịch sử chăm sóc và nguy cơ mất an toàn.
Đề án của Hà Nội định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu số đến từng cá thể cây, theo dõi lịch chăm sóc, cắt tỉa, kiểm tra an toàn và cảnh báo sớm nguy cơ gãy, đổ, sâu bệnh. Thành phố cũng định hướng ứng dụng hệ thống GIS, nghiên cứu sử dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ quản lý.
Để quản trị hiệu quả, dữ liệu cây xanh cần được tích hợp với thông tin quy hoạch, sử dụng đất, giao thông, hạ tầng ngầm và hệ thống thoát nước. Đây là cơ sở xác định khu vực thiếu bóng mát, đánh giá khả năng tiếp cận không gian xanh, giám sát biến động tán cây, sàng lọc điểm có nguy cơ mất an toàn và ưu tiên bảo vệ quỹ đất.
Quan trọng hơn, bảo vệ cây xanh hiện hữu phải được tính đến ngay từ khâu lập dự án. Khi cải tạo đường phố, hè đường và hạ tầng ngầm, phương án thiết kế cần đánh giá tác động đến vùng rễ và điều kiện sinh trưởng của cây trưởng thành. Nếu chỉ xử lý cây xanh sau khi phương án xây dựng đã hoàn tất, việc điều chỉnh sẽ khó khăn và có thể gây tổn thất sinh thái không cần thiết.
Cùng với đó, cần phân định rõ trách nhiệm giữa cơ quan chuyên môn, chính quyền cơ sở, chủ đầu tư và đơn vị vận hành. Quy hoạch chỉ phát huy hiệu quả khi có nguồn vốn duy tu ổn định, cơ chế giám sát minh bạch và sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ không gian công cộng.
Lấy chất lượng sống làm thước đo
Để đạt mục tiêu nâng diện tích cây xanh đô thị lên trên 10 m²/người vào năm 2030, Hà Nội cần chuyển từ định hướng chung sang chương trình thực hiện có thứ tự ưu tiên, tiến độ và chỉ tiêu kiểm chứng cụ thể.
Thứ nhất, thành phố cần rà soát quỹ đất cây xanh đã quy hoạch, phân loại rõ khu vực đã hoàn thành, đang triển khai, chậm thực hiện hoặc chưa có kế hoạch đầu tư. Mỗi dự án cần xác định đầu mối chịu trách nhiệm, lộ trình thực hiện và phương án bảo vệ quỹ đất.
Thứ hai, ưu tiên nguồn lực cho các khu dân cư thiếu không gian xanh, mật độ cao và chịu áp lực nhiệt lớn; kết hợp công viên quy mô lớn với vườn hoa nhỏ, sân chơi, tuyến phố có bóng mát và không gian công cộng dễ tiếp cận.
Thứ ba, đưa các chỉ tiêu kiểm chứng vào đánh giá dự án: diện tích cây xanh thực hiện, độ che phủ tán cây, khả năng tiếp cận công viên qua mạng lưới đi bộ, tỷ lệ bề mặt thấm, năng lực trữ nước và chất lượng chăm sóc. Chỉ tiêu diện tích cây xanh bình quân đầu người là cần thiết nhưng không thể thay thế việc đánh giá phân bố, chức năng và hiệu quả sử dụng.
Thứ tư, quy hoạch phải đi cùng nguồn lực đầu tư và kinh phí duy trì dài hạn. Cây xanh là hạ tầng sống, cần thời gian để trưởng thành và phát huy giá trị. Vì vậy, hiệu quả đầu tư phải được theo dõi qua khả năng sinh trưởng, độ che phủ, mức độ an toàn và lợi ích môi trường theo thời gian.
Hà Nội đã xác lập mục tiêu và định hướng phát triển hạ tầng xanh với tầm nhìn dài hạn. Thách thức tiếp theo là biến những định hướng ấy thành không gian xanh hiện hữu, được bảo vệ, kết nối và phục vụ người dân công bằng.
Một Thủ đô xanh không chỉ được nhận diện qua những tuyến phố nhiều cây hay công viên có cảnh quan đẹp. Giá trị cốt lõi nằm ở cấu trúc sinh thái đô thị liên hoàn, nơi cây xanh và mặt nước được phân bố hợp lý, góp phần giảm nhiệt, điều tiết nước mưa, bảo tồn bản sắc và nâng cao chất lượng sống. Khi đó, quy hoạch cây xanh mới thực sự trở thành nền tảng cho phát triển bền vững Hà Nội.

Hà Nội hướng tới mục tiêu diện tích cây xanh đô thị trên 10 m²/người vào năm 2030. Nhưng điều đáng quan tâm không chỉ là tăng chỉ tiêu diện tích, mà còn là bảo vệ quỹ đất, thu hẹp chênh lệch tiếp cận không gian xanh và tổ chức mạng lưới hạ tầng sinh thái có khả năng hỗ trợ giảm nóng, quản lý nước mưa, thích ứng biến đổi khí hậu. 



