Theo Điều 35 Luật Đất đai 2024, quy hoạch sử dụng đất cấp xã phải dựa trên việc phân tích, đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, hiện trạng môi trường và biến đổi khí hậu. 
Ở mỗi làng quê hay thị trấn nhỏ, đất đai không chỉ là nơi “an cư lạc nghiệp” mà còn là nguồn lực sống còn để phát triển kinh tế, bảo tồn văn hóa và thích ứng với biến đổi khí hậu. Khi Nhà nước ban hành Luật Đất đai năm 2024 và tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, UBND xã trở thành tuyến đầu trong quản lý đất đai, thay thế vai trò “trung gian” của huyện trước đây. Chủ tịch UBND xã không chỉ thực thi pháp luật mà còn gánh nhiều trách nhiệm then chốt, đó là đánh giá hiện trạng, kiến tạo dữ liệu gốc, minh bạch hóa thông tin và trực tiếp tham mưu cho tỉnh.
Theo điểm a và b, mục 2, Điều 19 Nghị định 151/2025/NĐ-CP, một trong những nội dung quan trọng của lập quy hoạch sử dụng đất cấp xã là:
a) Phân tích, đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, hiện trạng môi trường và biến đổi khí hậu tác động đến sử dụng đất của cấp xã;
b) Phân tích, đánh giá các nguồn lực tác động trực tiếp đến việc sử dụng đất của cấp xã.
Sau khi bỏ cấp huyện, Chủ tịch UBND xã - người đứng đầu bộ máy hành chính cơ sở - chính là người điều phối mọi hoạt động liên quan đến quy hoạch sử dụng đất. Từ việc phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội đến đánh giá các nguồn lực tác động trực tiếp đến sử dụng đất, tất cả đều cần bàn tay tổ chức, giám sát và kết nối của Chủ tịch xã.
Theo Điều 35 Luật Đất đai 2024, quy hoạch sử dụng đất cấp xã phải dựa trên việc phân tích, đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, hiện trạng môi trường và biến đổi khí hậu. Muốn làm được điều này, UBND cấp xã cần chú ý một số vấn đề sau:
Thứ nhất, cần có kế hoạch chỉ đạo công chức địa chính, môi trường đi khảo sát địa hình, nguồn nước, hiện trạng đất nông nghiệp; yêu cầu cán bộ văn hóa - xã hội thống kê dân số, lao động, ngành nghề… Nói cách khác, cần định hướng đội ngũ chuyên môn, công chức địa chính - xây dựng - môi trường trong việc phân tích tác động của biến đổi khí hậu và xu hướng phát triển kinh tế - xã hội tới sử dụng đất. Việc này bảo đảm mọi dữ liệu được thu thập chính xác, phản ánh đúng thực tế ở địa phương.
Thứ hai, quy hoạch đất đai không thể chỉ vẽ trên giấy, mà phải bắt nguồn từ nhu cầu thật của người dân. Chính vì vậy, UBND cấp xã cần tổ chức họp thôn, lấy ý kiến tổ dân phố, nơi bà con chia sẻ chuyện ruộng đồng, chuyện mở rộng đường giao thông hay giữ lại đất nghĩa trang… Đây là biểu hiện sinh động của nguyên tắc dân chủ ở cơ sở, cũng là lợi thế của việc được gần dân, lắng nghe dân. Nhờ cách làm này, bản quy hoạch sử dụng đất vừa đảm bảo tính pháp lý, vừa “thấm” được hơi thở đời sống, tránh tình trạng xa rời thực tiễn.
Ví dụ việc lấy ý kiến trong cuộc họp về nhu cầu sinh tồn của bà con vùng ven biển: người nuôi ngao cần bãi triều rộng, người làm muối muốn giữ ruộng muối truyền thống, còn người trẻ thì mong có thêm đất để phát triển du lịch cộng đồng. Tất cả ý kiến ấy cần được tổng hợp, báo cáo lên tỉnh, sau đó tích hợp vào bản quy hoạch sử dụng đất đến năm 2030 của địa phương. Nếu không khéo léo trong vai trò kết nối và điều phối thì quy hoạch sử dụng đất khó mà vừa đáp ứng yêu cầu từ trên, ăn khớp với tầm nhìn phát triển của tỉnh, vừa phù hợp với thực tế đời sống người dân. Có thể hình dung vai trò của Chủ tịch UBND xã trong quy hoạch sử dụng đất giống như người “kể chuyện” cho cả làng, vừa lắng nghe câu chuyện từ dân, vừa truyền đạt thông điệp từ tỉnh, rồi sắp xếp lại thành một “bản đồ” chung cho tương lai.
Thứ ba, việc đánh giá nguồn lực sử dụng đất - từ tài chính, hạ tầng cho đến nhân lực - là việc nhạy cảm, dễ bị chi phối bởi lợi ích nhóm. Vì vậy, việc giám sát chặt chẽ để báo cáo quy hoạch không bị bóp méo, số liệu không bị thổi phồng hay giấu nhẹm là rất cần thiết. Thực hiện đúng chức trách này sẽ góp phần bảo đảm rằng, quy hoạch sử dụng đất thực sự phục vụ lợi ích chung của cộng đồng, chứ không chỉ một nhóm nhỏ.
Trong bối cảnh chính quyền địa phương 2 cấp, chức trách của Chủ tịch xã càng nặng nề hơn: chỉ đạo - tổ chức - giám sát - kết nối. Nếu làm tốt, quy hoạch sử dụng đất cấp xã sẽ trở thành công cụ không chỉ để quản lý mà còn để phát triển bền vững, gắn kết cộng đồng và gìn giữ những giá trị lâu dài của quê hương.
