Hai dự thảo Nghị quyết về phân loại đô thị và tiêu chuẩn đơn vị hành chính được Chính phủ trình UBTVQH nhằm tinh gọn mô hình quản lý, tăng phân cấp và phù hợp giai đoạn phát triển mới. 
Chiều 24/12, Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) đã nghe Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh và Bộ trưởng Bộ Nội vụ Đỗ Thanh Bình trình bày Tờ trình dự thảo Nghị quyết của UBTVQH về phân loại đô thị, và dự thảo Nghị quyết của UBTVQH về tiêu chuẩn của đơn vị hành chính.
Đây là hai nội dung có mối liên hệ chặt chẽ, tác động trực tiếp đến cấu trúc không gian phát triển, tổ chức bộ máy chính quyền địa phương hai cấp và định hướng quản trị quốc gia trong giai đoạn mới.
Đổi mới cách tiếp cận trong phân loại đô thị
Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, dự thảo Nghị quyết được xây dựng trên cơ sở quán triệt đầy đủ chủ trương của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 06-NQ/TW ngày 24/01/2022 của Bộ Chính trị về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, về phát triển đô thị bền vững và các kết luận mới của Trung ương liên quan đến sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.
Về mặt pháp lý, bảo đảm sự thống nhất với Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn năm 2024 (sửa đổi năm 2025), Luật Tổ chức chính quyền địa phương và các Nghị quyết của Quốc hội có liên quan.
Đổi mới cách tiếp cận trong phân loại đô thị, xác định đô thị trên cơ sở không gian phát triển, tính chất, chức năng, vai trò và vị trí trong hệ thống đô thị quốc gia. Theo đó, hệ thống đô thị quốc gia được sắp xếp lại, rút gọn từ 6 loại xuống còn 4 loại: đô thị đặc biệt, đô thị loại I, loại II và loại III nhằm đơn giản hóa quản lý, thể hiện rõ hơn vai trò, vị trí của từng đô thị trong hệ thống quốc gia và cấp tỉnh. Thủ đô Hà Nội và TP.HCM tiếp tục được xác định là đô thị đặc biệt, còn các thành phố trực thuộc Trung ương được xếp là đô thị loại I.
Tinh gọn hệ thống tiêu chí, tiêu chuẩn phân loại đô thị, tập trung vào 3 nhóm tiêu chí lớn: vai trò - vị trí - điều kiện phát triển kinh tế - xã hội; mức độ đô thị hóa; và trình độ phát triển hạ tầng, tổ chức không gian đô thị. Các yêu cầu mới về đô thị xanh, thông minh, thích ứng với BĐKH và chuyển đổi số cũng được lồng ghép, nhằm bảo đảm tính cập nhật và phù hợp với xu thế phát triển hiện đại.
Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý đô thị, trong đó Bộ Xây dựng có thẩm quyền công nhận đô thị loại I, UBND cấp tỉnh công nhận đô thị loại II và loại III trong phạm vi địa phương, tăng tính chủ động cho địa phương, giảm thủ tục hành chính, nâng cao hiệu quả quản trị đô thị.
Xây dựng lại hệ thống tiêu chuẩn
Về dự thảo Nghị quyết tiêu chuẩn đơn vị hành chính, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Đỗ Thanh Bình trình bày Tờ trình cho biết, các tiêu chuẩn hiện hành tại Nghị Quyết số 1211/2016/UBTVQH13 về tiêu chuẩn của đơn vị hành chính và phân loại đơn vị hành chính đã bộc lộ nhiều điểm không còn phù hợp, cần được điều chỉnh để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.
Dự thảo Nghị quyết mới gồm 3 Chương, 12 Điều, được chỉnh lý trên cơ sở tiếp thu ý kiến thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp. Một trong những nội dung trọng tâm là xây dựng lại hệ thống tiêu chuẩn đối với các loại đơn vị hành chính, bảo đảm vừa kế thừa quy định hiện hành, vừa có điều chỉnh phù hợp với bối cảnh mới.
Đối với đơn vị hành chính nông thôn, dự thảo Nghị quyết tiếp tục giữ các tiêu chuẩn về quy mô dân số và diện tích tự nhiên; bổ sung tiêu chuẩn về định hướng phát triển kinh tế - xã hội theo hướng nông thôn hiện đại, văn minh và bền vững.
Đối với đơn vị hành chính đô thị, tiêu chuẩn đối với thành phố trực thuộc Trung ương được nâng lên rõ rệt về quy mô dân số, diện tích tự nhiên, yêu cầu vị trí, chức năng và trình độ phát triển hạ tầng đô thị; tỷ lệ đô thị hóa tối thiểu được xác định từ 45% trở lên; tỷ lệ phường trên tổng số đơn vị hành chính cấp xã được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn, phù hợp với thực tiễn sau sắp xếp.
Riêng đối với phường, điều chỉnh mạnh về quy mô dân số, tăng gấp 2 - 3 lần so với trước, vẫn giữ tiêu chuẩn diện tích tự nhiên tối thiểu; không quy định phường phải gắn với loại đô thị cụ thể.
Tiếp tục kế thừa quy định yếu tố đặc thù đối với các đơn vị hành chính ở miền núi, biên giới, hải đảo, đô thị di sản, trung tâm du lịch quốc gia; bổ sung quy định riêng đối với đặc khu.
Về quy trình, quy định cụ thể hơn trách nhiệm lập, thẩm định, thẩm tra đề án; nhấn mạnh trách nhiệm của các cơ quan trong bảo đảm tính chính xác của số liệu và sự tham gia thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp trước khi trình UBTVQH.
