Bộ Xây dựng vừa ban hành khung tiêu chuẩn kỹ thuật và điều kiện xuất khẩu đối với khoáng sản làm VLXD, trong đó yêu cầu cao hơn về chế biến, chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Quy định mới được kỳ vọng sẽ siết chặt quản lý, hạn chế xuất khẩu thô và thúc đẩy nâng cao giá trị gia tăng cho ngành VLXD. 
Chuẩn hóa danh mục và tiêu chuẩn kỹ thuật
Việc hoàn thiện khung pháp lý đối với hoạt động xuất khẩu khoáng sản làm vật liệu xây dựng (VLXD) đang đặt ra cấp thiết, trong bối cảnh nhu cầu thị trường quốc tế gia tăng nhưng yêu cầu quản lý tài nguyên ngày càng chặt chẽ.
Do đó, Thông tư Số11/2026/TT-BXD do Bộ Xây dựng ban hành ngày 31/3/2026 (Thông tư) đã đưa ra các quy định cụ thể về danh mục, quy cách và chỉ tiêu kỹ thuật, hướng tới kiểm soát hiệu quả hoạt động xuất khẩu, đồng thời nâng cao giá trị gia tăng của khoáng sản VLXD.
Một trong những điểm đáng chú ý của Thông tư là việc quy định chi tiết danh mục khoáng sản VLXD được phép xuất khẩu, tập trung vào các nhóm chính như cát silic, đá ốp lát tự nhiên, đá xây dựng thông thường và một số khoáng sản khác như cao lanh, feldspar (tràng thạch), đất sét chịu lửa.
Bên cạnh đó, Thông tư quy định hầu hết các loại khoáng sản đều phải qua chế biến trước khi xuất khẩu, đi kèm các yêu cầu kỹ thuật khắt khe. Chẳng hạn, cát oxit silic phải đạt hàm lượng SiO₂ từ 85% đến trên 99%, tùy từng loại, đồng thời giới hạn chặt chẽ về kích thước hạt. Tương tự, đá tự nhiên xuất khẩu phải được gia công thành khối hoặc tấm với kích thước cụ thể, thay vì xuất thô như trước đây.
Quy định này cho thấy định hướng rõ ràng trong việc hạn chế xuất khẩu khoáng sản thô, khuyến khích chế biến sâu, yếu tố then chốt nhằm gia tăng giá trị và giảm áp lực khai thác tài nguyên.
Siết điều kiện về nguồn gốc và hồ sơ
Thông tư cũng đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về nguồn gốc khoáng sản. Theo đó, toàn bộ khoáng sản VLXD xuất khẩu phải có nguồn gốc hợp pháp, được khai thác hoặc thu hồi trên cơ sở giấy phép do cơ quan có thẩm quyền cấp, hoặc có đầy đủ chứng từ hợp lệ trong quá trình mua bán, vận chuyển.
Doanh nghiệp xuất khẩu phải chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật, đồng thời phải lưu giữ đầy đủ hồ sơ liên quan như giấy phép khai thác, hợp đồng mua bán, hóa đơn, kết quả phân tích kỹ thuật và hợp đồng xuất khẩu. Đây là cơ sở quan trọng để truy xuất nguồn gốc, ngăn chặn tình trạng hợp thức hóa khoáng sản khai thác trái phép.
Bên cạnh đó, cơ chế báo cáo định kỳ cũng được thiết lập ở cả cấp doanh nghiệp và địa phương, giúp cơ quan quản lý nắm bắt kịp thời tình hình xuất khẩu, từ đó có điều chỉnh phù hợp.
Một điểm mới khác là việc làm rõ trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan quản lý. Cơ quan hải quan đóng vai trò chủ trì kiểm tra hàng hóa xuất khẩu, đồng thời phối hợp với các bộ, ngành và địa phương trong trường hợp cần xác minh về danh mục, tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc nguồn gốc khoáng sản.
Ở cấp địa phương, UBND các tỉnh, thành phố có trách nhiệm kiểm tra, giám sát hoạt động xuất khẩu trên địa bàn và báo cáo định kỳ về Bộ Xây dựng. Cơ chế này được kỳ vọng sẽ tăng tính minh bạch, hạn chế tình trạng buông lỏng quản lý hoặc chồng chéo trong thực thi.
Hướng tới khai thác bền vững
Việc ban hành Thông tư mới dự kiến có hiệu lực từ ngày 01/6/2026, thay thế Thông tư số 04/2021/TT-BXD sẽ tạo ra những thay đổi đáng kể đối với doanh nghiệp trong lĩnh vực VLXD.
Trước hết, chi phí tuân thủ có thể gia tăng do yêu cầu đầu tư công nghệ chế biến, kiểm định chất lượng và hoàn thiện hồ sơ pháp lý. Tuy nhiên, về dài hạn, đây lại là động lực để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, chuyển dịch sang mô hình sản xuất bền vững hơn.
Mặt khác, việc siết chặt tiêu chuẩn cũng góp phần sàng lọc thị trường, loại bỏ các đơn vị khai thác, xuất khẩu nhỏ lẻ, thiếu minh bạch. Qua đó, hình thành chuỗi cung ứng khoáng sản VLXD có kiểm soát, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường quốc tế.
Có thể thấy, Thông tư không chỉ đơn thuần là một văn bản kỹ thuật, mà còn phản ánh rõ định hướng quản lý tài nguyên trong giai đoạn mới: Khai thác đi đôi với bảo vệ, xuất khẩu gắn với chế biến sâu.
Trong bối cảnh tài nguyên khoáng sản ngày càng khan hiếm, việc nâng cao tiêu chuẩn xuất khẩu là bước đi cần thiết nhằm đảm bảo cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Đồng thời, đây cũng là tiền đề để ngành VLXD Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Về dài hạn, việc chuẩn hóa hoạt động xuất khẩu khoáng sản VLXD không chỉ giúp tăng hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tạo nền tảng cho thị trường phát triển minh bạch, bền vững và có giá trị gia tăng cao hơn.
Như vậy, việc ban hành Thông tư trên của Bộ Xây dựng không chỉ hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động xuất khẩu khoáng sản làm VLXD mà còn thể hiện rõ định hướng chuyển dịch từ xuất thô sang xuất tinh. Khi các tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu truy xuất nguồn gốc được siết chặt, thị trường sẽ được thanh lọc theo hướng minh bạch, qua đó tạo nền tảng để ngành VLXD phát triển bền vững, nâng cao giá trị tài nguyên và vị thế trên thị trường quốc tế.
