Dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa được đề nghị xác định đúng đối tượng thụ hưởng, mở rộng cơ sở cho vay theo dòng tiền và tài sản vô hình, tái cấu trúc các quỹ bảo lãnh, đồng thời chuyển sang hỗ trợ theo kết quả. 
Ngày 28/8, tại Phiên họp thứ 5, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa. Dự thảo Luật gồm 5 chương, 34 điều, được xây dựng để thay thế Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017. Việc sửa đổi nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 198/NQ-QH của Quốc hội.
Làm rõ tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn thống nhất với tên gọi Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời lưu ý nếu đổi tên thì cần nêu rõ đây là Luật thay thế Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017.
Theo Chủ tịch Quốc hội, việc chuyển từ “hỗ trợ” sang “phát triển” phải được thể hiện bằng những thay đổi thực chất trong nội dung Luật. Phương thức hỗ trợ cần chuyển từ hỗ trợ theo khả năng cung cấp của Nhà nước sang hỗ trợ theo nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, lấy doanh nghiệp làm trung tâm và đo lường kết quả đầu ra.
Những nội dung cần tập trung gồm: thay đổi tiêu chí xác định doanh nghiệp và đối tượng ưu tiên; tháo gỡ khó khăn về tài chính, tín dụng, đất đai, hạ tầng sản xuất; đổi mới phương thức hỗ trợ, tránh cào bằng, hình thức; phát triển hệ sinh thái hỗ trợ và đẩy mạnh chuyển đổi số.
Theo số liệu trong hồ sơ dự án Luật, cả nước có trên 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, trong đó doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tới 98%. Vì vậy, việc xác định đúng đối tượng và sử dụng hiệu quả nguồn lực hỗ trợ là yêu cầu đặt ra trong lần sửa đổi này.
Dự thảo Luật đề xuất bỏ tiêu chí “tổng nguồn vốn” do khó xác định chính xác trên thực tế và dễ phát sinh tranh cãi. Thay vào đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa được xác định theo số lao động bình quân năm không quá 300 người, kết hợp với một trong hai điều kiện: doanh thu của năm trước liền kề không quá 400 tỷ đồng hoặc vốn không quá 150 tỷ đồng.
Dự thảo cũng mở rộng diện ưu tiên đối với doanh nghiệp do phụ nữ, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số làm chủ; doanh nghiệp thực hành kinh doanh bền vững và hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng, việc đơn giản hóa tiêu chí phù hợp với thực tiễn số hóa và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, khi bản chất lao động đã thay đổi. Tiêu chí mới thuận lợi cho việc đối chiếu với dữ liệu bảo hiểm xã hội, tăng tính minh bạch, giảm thủ tục hành chính. Việc nâng ngưỡng doanh thu cũng phản ánh quy mô thực tế của nền kinh tế hiện nay.
Tuy nhiên, ngưỡng doanh thu 400 tỷ đồng có thể khiến một số doanh nghiệp đã có năng lực tài chính và sức cạnh tranh tốt vẫn thuộc diện nhận hỗ trợ, làm loãng nguồn lực. Trong khi đó, tiêu chí số lượng lao động chưa phản ánh đúng bản chất của doanh nghiệp công nghệ cao, vốn sử dụng ít nhân công nhưng có doanh thu và giá trị gia tăng lớn.
Chủ tịch Quốc hội đề nghị Bộ Tài chính tiếp tục nghiên cứu bổ sung các chỉ số định lượng theo chiều sâu, như giá trị gia tăng hoặc tỷ lệ chi phí trên tổng doanh thu, áp dụng đối với doanh nghiệp công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo.
Dự thảo cũng cần có cơ chế “trưởng thành”. Nếu doanh nghiệp vượt ngưỡng tiêu chí liên tục từ 2-3 năm thì phải đưa ra khỏi diện thụ hưởng, tránh tình trạng hỗ trợ kéo dài và doanh nghiệp ỷ lại vào chính sách của Nhà nước.
Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho rằng, tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa còn chung chung, chưa bao quát hết các mô hình kinh doanh mới trong kỷ nguyên số.
Với các doanh nghiệp cung cấp nền tảng công nghệ như Grab hoặc mô hình sử dụng lao động thời vụ, lao động tự do dôi dư tại từng thời điểm, nếu chỉ căn cứ vào số lượng hợp đồng lao động chính thức thì rất khó xếp loại chính xác.
Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải cũng đề nghị hồ sơ dự án Luật bổ sung chuỗi số liệu đánh giá tác động sau hỗ trợ. Đây là khoảng trống dữ liệu chưa được thể hiện trong báo cáo.
Giải trình về nội dung này, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, Ban soạn thảo thiết kế tiêu chí theo hướng thông thoáng hơn và giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm tính linh hoạt.
Việc lựa chọn một trong hai tiêu chí doanh thu dưới 400 tỷ đồng hoặc vốn dưới 150 tỷ đồng, kết hợp với số lao động dưới 300 người, sẽ giúp cơ quan quản lý nhận diện và phân loại doanh nghiệp trên nền tảng dữ liệu điện tử.
Tháo gỡ điểm nghẽn tín dụng, tái cấu trúc các quỹ
Tiếp cận vốn được xác định là rào cản lớn đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Dù chiếm 98,4% tổng số doanh nghiệp trong nền kinh tế, khối doanh nghiệp này hiện chỉ tiếp cận được khoảng 19-20% tổng dư nợ tín dụng của hệ thống ngân hàng.
Dự thảo Luật khuyến khích các tổ chức tín dụng cho vay dựa trên dòng tiền, chuỗi giá trị, tài sản vô hình, quyền sở hữu trí tuệ, tài sản số và tài sản ảo, thay vì chủ yếu yêu cầu thế chấp bằng bất động sản.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng đây là nội dung thực chất của dự thảo Luật. Doanh nghiệp phải có vốn mới có mặt bằng, mua sắm thiết bị và ứng dụng khoa học, công nghệ. Vì vậy, tiếp cận vốn là vấn đề cần được xử lý trực tiếp.
Tuy nhiên, khó khăn trong thực hiện là các ngân hàng thương mại e ngại rủi ro khi định giá tài sản vô hình. Nếu không xây dựng được khung pháp lý rõ ràng để định giá tài sản trí tuệ, tài sản số và cơ chế chia sẻ rủi ro hiệu quả từ Quỹ bảo lãnh tín dụng, các quy định này sẽ khó đi vào thực tế.
Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, các quỹ tài chính ngoài ngân sách hiện không có hệ thống quản trị rủi ro chuyên nghiệp, không kiểm soát được dòng tiền của doanh nghiệp vay vốn như ngân hàng thương mại.
Khi cho vay nhưng không nắm được dòng tiền, doanh thu và chi phí của đối tượng vay, các quỹ không thể bảo đảm an toàn vốn. Vì vậy, cần tính toán phương án mới, tái cấu trúc triệt để hoặc thay thế cơ chế vận hành hiện nay.
Dự thảo Luật cũng thay đổi phương thức hỗ trợ từ cơ chế cung sang cơ chế cầu. Nhà nước cấp phiếu hỗ trợ để doanh nghiệp tự lựa chọn đơn vị tư vấn, đào tạo hoặc đơn vị cung cấp giải pháp chuyển đổi số phù hợp với nhu cầu.
Ngân sách nhà nước thanh toán dựa trên kết quả đầu ra và mức độ hài lòng thực tế của doanh nghiệp. Toàn bộ quy trình được quản lý qua nền tảng “một cửa số” ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
Chủ tịch Quốc hội lưu ý quá trình thực hiện phải kiểm soát nguy cơ gian lận và sự chênh lệch về chất lượng dịch vụ giữa các địa phương. Dự thảo cần có hệ thống đánh giá độc lập, công khai danh sách nhà cung cấp đạt chuẩn và thiết lập kênh tiếp nhận khiếu nại.
Về mặt bằng sản xuất, Chủ tịch Quốc hội đề nghị nghiên cứu cơ chế ưu tiên bố trí trụ sở công dôi dư sau sắp xếp bộ máy và đơn vị hành chính cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, cơ sở ươm tạo doanh nghiệp thuê với giá ưu đãi. Cách làm này vừa sử dụng quỹ tài sản công dôi dư, vừa giải quyết nhu cầu mặt bằng của doanh nghiệp.
Liên quan đến quản lý thuế và chi phí tuân thủ, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết sau khi Luật được thông qua, Bộ Tài chính sẽ ban hành văn bản hướng dẫn theo hướng áp dụng phương pháp nộp thuế đơn giản đối với doanh nghiệp siêu nhỏ có doanh thu dưới 100 tỷ đồng, đặc biệt là doanh nghiệp có doanh thu dưới 10 tỷ đồng.
Theo hướng này, thuế được tính theo tỷ lệ phần trăm trực tiếp trên doanh thu. Doanh nghiệp không phải duy trì hệ thống sổ sách kế toán phức tạp để chứng minh chi phí đầu vào.
Kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng đề nghị Chính phủ tiếp tục tinh chỉnh tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa, tránh cào bằng hoặc trục lợi chính sách; bổ sung tiêu chí giá trị gia tăng, tỷ lệ chi phí nghiên cứu và phát triển cùng cơ chế “trưởng thành” sau 2-3 năm.
Dự thảo phải bao quát toàn bộ vòng đời doanh nghiệp, từ thành lập, hoạt động đến phá sản, giải thể rút gọn; đơn giản hóa thủ tục cho hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp. Việc tiếp cận vốn phải gắn với an toàn hệ thống; khuyến khích cho vay theo dòng tiền, tài sản trí tuệ và tài sản số; liên thông dữ liệu thuế, hải quan, bảo hiểm xã hội với ngân hàng.
Phó Chủ tịch Quốc hội cũng yêu cầu đánh giá toàn diện hoạt động của các quỹ hỗ trợ, quỹ bảo lãnh để quyết định sáp nhập, giải thể hoặc thay thế bằng công cụ chia sẻ rủi ro hiệu quả. Phương thức hỗ trợ cần thực hiện theo cơ chế thị trường, áp dụng phiếu hỗ trợ, quy định chỉ tiêu đánh giá đối với địa phương và đánh giá tác động định kỳ 3 năm một lần.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh liên thông dữ liệu, thực hiện nguyên tắc không yêu cầu doanh nghiệp nộp lại thông tin mà cơ quan nhà nước đã có; tiếp tục lấy ý kiến thực chất từ cộng đồng doanh nghiệp, các ngân hàng và chuyên gia. Hoàn thiện hồ sơ dự án Luật, trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2.
