Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc tập trung phân định thẩm quyền phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, bảo đảm năng lực thực thi của cấp xã, liên thông dữ liệu và tránh “khoảng trống quản lý” khi chuyển sang hậu kiểm. 
Sáng 5/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc.
Hoàn thiện pháp luật, tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn
Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, việc sửa đổi Luật Kiến trúc nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật, thể chế hóa chủ trương đổi mới tư duy xây dựng pháp luật và sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị.
Dự án Luật tập trung cập nhật các quy định phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp; đẩy mạnh phân quyền, phân cấp; đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện đầu tư, kinh doanh trong hoạt động kiến trúc.
Việc sửa đổi cũng nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển văn hóa Việt Nam, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.
Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, dự thảo Luật gồm 4 điều. Trong đó, Điều 1 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc năm 2019; Điều 2 quy định hiệu lực thi hành; Điều định hiệu lực thi hành;3 quy định điều khoản chuyển tiếp; Điều 4 sửa đổi một khoản của Điều 40 Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn năm 2024.
Riêng Điều 1 gồm 14 khoản sửa đổi, bổ sung, thay thế và một khoản bãi bỏ một số điều, khoản, điểm của Luật Kiến trúc. Việc bổ sung nội dung sửa đổi Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn nhằm kịp thời luật hóa quy định tại Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP, bảo đảm có hiệu lực trước ngày 1/3/2027.
Bộ trưởng Trần Hồng Minh khẳng định, hồ sơ dự án Luật đã được xây dựng theo đúng quy định về ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Nội dung dự thảo bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, không trái với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và hiện không còn vấn đề có ý kiến khác nhau.
Đề nghị làm rõ năng lực thực hiện của cấp xã
Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho biết, cơ quan thẩm tra ghi nhận Chính phủ đã bổ sung báo cáo giải trình về việc tiếp tục duy trì chứng chỉ hành nghề kiến trúc, đồng thời bổ sung số liệu đánh giá định lượng về chi phí có thể tiết kiệm khi cắt giảm thủ tục hành chính.
Về tên gọi, có ý kiến đề nghị đổi thành “Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc và Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn” để phản ánh đầy đủ phạm vi sửa đổi.
Tuy nhiên, Thường trực Ủy ban thống nhất với đề xuất của Chính phủ về việc giữ nguyên tên gọi, do dự thảo chỉ sửa đổi một khoản của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, tránh gây xáo trộn hệ thống pháp luật hiện hành.
Ủy ban đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát các chủ trương mới của Đảng, trong đó có Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam và Kết luận số 155-KL/TW về đẩy mạnh phân cấp, phân quyền.
Để phòng ngừa tham nhũng và trục lợi chính sách, cơ quan thẩm tra đề nghị bổ sung quy định về công khai dữ liệu, bắt buộc lấy ý kiến cộng đồng và tăng trách nhiệm giải trình đối với các quyết định làm thay đổi chỉ tiêu kiến trúc như không gian, chiều cao, công trình điểm nhấn và hành lang cảnh quan.
Ủy ban cũng lưu ý, cần rà soát để bảo đảm sự thống nhất giữa dự thảo với Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, Luật Di sản văn hóa và Luật Xây dựng; tránh trùng lặp yêu cầu đối với thiết kế và chồng chéo thẩm quyền cấp chứng chỉ. Đồng thời, cần đánh giá đầy đủ tác động của các cam kết quốc tế như CPTPP, EVFTA và GATS đối với dịch vụ tư vấn kiến trúc, nghiên cứu bổ sung nguyên tắc quản lý chất lượng hoạt động của kiến trúc sư nước ngoài.
Tránh “khoảng trống quản lý” khi chuyển sang hậu kiểm
Về tính khả thi, cơ quan thẩm tra cho rằng, việc giao UBND cấp xã ban hành quy chế quản lý kiến trúc có thể gặp khó khăn do hạn chế về nhân lực chuyên môn và nguồn lực tài chính.
Ủy ban đề nghị nghiên cứu theo hướng cấp xã tổ chức lập quy chế, cơ quan chuyên môn cấp trên thực hiện thẩm định hoặc cho ý kiến. Một phương án khác là UBND cấp tỉnh ban hành khung quy chế mẫu để áp dụng thống nhất.
Đối với đề xuất bãi bỏ thi sát hạch cấp chứng chỉ hành nghề và chuyển sang cơ chế hậu kiểm, việc triển khai chỉ khả thi khi có cơ sở dữ liệu quốc gia được liên thông, đồng bộ. Trong khi đó, hồ sơ dự thảo chưa nêu rõ nội dung này và chưa xác định lộ trình chuyển tiếp.
Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ báo cáo cụ thể tiến độ xây dựng hệ thống dữ liệu, cơ chế liên thông và xác thực chéo thông tin, tránh phát sinh “khoảng trống quản lý” khi Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 01/3/2027.
Dự thảo nghị định hướng dẫn đã đề xuất bỏ quy định về thi sát hạch và hội đồng xét duyệt; rút ngắn thời gian cấp mới chứng chỉ hành nghề xuống còn 10 ngày, cấp lại còn 3 ngày và thực hiện trên môi trường điện tử.
Tuy nhiên, theo Ủy ban, những vấn đề có tính nguyên tắc như tiêu chí xác định công trình điểm nhấn và cơ chế phối hợp quản lý tại khu vực giáp ranh cần được quy định ngay trong Luật, thay vì chỉ giao văn bản dưới luật hướng dẫn.
Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc gồm 4 điều; trong đó, Điều 1 có 14 khoản sửa đổi, bổ sung, thay thế và 1 khoản bãi bỏ một số quy định của Luật Kiến trúc năm 2019. Dự thảo đồng thời sửa đổi 1 khoản tại Điều 40 Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, nhằm phân định thẩm quyền phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh phân cấp và đơn giản hóa thủ tục hành chính. Theo dự thảo nghị định hướng dẫn, việc thi sát hạch và hội đồng xét duyệt chứng chỉ hành nghề sẽ được bãi bỏ; thời gian cấp mới chứng chỉ rút xuống còn 10 ngày, cấp lại còn 3 ngày và thực hiện trên môi trường điện tử. Cơ quan thẩm tra của Quốc hội đề nghị làm rõ năng lực thực thi của cấp xã, cân nhắc để cấp tỉnh ban hành khung quy chế quản lý kiến trúc; đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông, cơ chế xác thực chéo và lộ trình chuyển tiếp để tránh “khoảng trống quản lý” khi chuyển sang hậu kiểm. Dự kiến Luật có hiệu lực từ ngày 01/3/2027.
