Việc xử lý ô nhiễm gắn với hiện đại hóa hạ tầng và quản trị thông minh hệ thống Bắc Hưng Hải không chỉ nhằm khôi phục chức năng thủy lợi truyền thống, mà còn hướng tới xây dựng một trục không gian xanh liên vùng... 
Hệ thống Bắc Hưng Hải nằm ở trung tâm vùng Đồng bằng sông Hồng, bao gồm toàn bộ địa giới tỉnh Hưng Yên (cũ) và một phần các tỉnh Hải Dương (cũ), Bắc Ninh, TP Hà Nội. Khởi công ngày 1/10/1958, hoàn thành ngày 1/5/1959, đây từng là hệ thống thủy lợi lớn nhất miền Bắc, được nhân dân gọi là “Đại thủy nông Bắc - Hưng - Hải”. Trong quá trình xây dựng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã 4 lần trực tiếp về công trường kiểm tra, động viên.
Hiện hệ thống cấp nước tưới cho hơn 116.600 ha đất nông nghiệp, tạo nguồn cho nuôi trồng thủy sản, dân sinh và các ngành kinh tế; đồng thời tiêu thoát nước cho gần 199.000 ha đất nông nghiệp, công nghiệp, đô thị và hạ tầng. Trong nhiều thập kỷ, công trình giữ vai trò huyết mạch đối với phát triển kinh tế - xã hội toàn vùng.
Tại Hội nghị nghe báo cáo phương án xử lý ô nhiễm môi trường hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, diễn ra chiều 26/2, Thứ trưởng Bộ NN&MT Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, những năm gần đây, dưới tác động của đô thị hóa, công nghiệp hóa và BĐKH, hệ thống đang đối mặt nhiều thách thức nghiêm trọng, đặc biệt là ô nhiễm môi trường nước kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng cấp - tiêu nước và khả năng khai thác đa mục tiêu.
Thách thức đầu tiên là nguy cơ mất an ninh nguồn nước. Lưu lượng nước từ sông Hồng qua cống Xuân Quan hiện chỉ đạt khoảng 20% thiết kế do mực nước hạ thấp. Xâm nhập mặn gia tăng, độ mặn trên 3‰ xuất hiện thường xuyên, trong khi ngưỡng cho phép lấy nước chỉ dưới 1‰.
Thứ hai là tác động ngày càng cực đoan của BĐKH. Trận mưa lũ do bão số 3 (Yagi) tháng 9/2024 với lượng mưa bình quân trên 400 mm, lũ sông Thái Bình vượt báo động III, sông Luộc vượt báo động II đã khiến hệ thống tiêu thoát quá tải. Hơn 120 vị trí bờ kênh có nguy cơ vỡ hoặc tràn, gây ngập úng kéo dài trên 21.000 ha đất nông nghiệp.
Thứ ba là áp lực gia tăng từ phát triển kinh tế - xã hội. Khu vực có khoảng 3,28 triệu dân, tỷ lệ đô thị hóa 31,7%, với số lượng đô thị và khu công nghiệp tiếp tục tăng mạnh. Nhu cầu tiêu úng dự báo tăng gấp hơn 2,4 lần so với năng lực thiết kế ban đầu của hệ thống.
Theo Thứ trưởng Bộ NN&MT Nguyễn Hoàng Hiệp, Bộ NN&MT định hướng phát triển tổng thể Bắc Hưng Hải thành mô hình thủy lợi hiện đại, bảo đảm an ninh nguồn nước, kiểm soát chất lượng nước và hình thành không gian sinh thái xanh.
Quan điểm xuyên suốt là đầu tư đồng bộ cả giải pháp công trình và phi công trình, phân định rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương, đồng thời đa dạng hóa nguồn lực thông qua kết hợp ngân sách nhà nước với hợp tác công - tư và xã hội hóa.
Mục tiêu tổng quát là xây dựng hệ thống thủy lợi hiện đại, phục vụ đa mục tiêu, thích ứng BĐKH và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội vùng Đồng bằng sông Hồng.
Ba nhóm nhiệm vụ trọng tâm được đại diện Bộ NN&MT đề xuất gồm: Thứ nhất, hoàn thiện hạ tầng và hiện đại hóa quản lý, gồm cải tạo 13 công trình đầu mối lớn như: Xuân Quan, Cầu Cát, An Thổ, Nam Kế Sặt; lắp đặt hệ thống quan trắc tự động; gia cố các đoạn kênh xung yếu; Thứ hai, kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước, tập trung xây dựng hệ thống xử lý nước thải tại 18 điểm đầu kênh, thu gom nguồn thải phân tán và phân cấp rõ trách nhiệm quản lý; Thứ ba, khai thác đa tầng không gian, chỉnh trang hạ tầng dọc kênh, kết nối du lịch, tạo quỹ đất khoảng 2.150 ha để phát triển đô thị và dịch vụ theo hướng sinh thái.
Việc xử lý ô nhiễm gắn với hiện đại hóa hạ tầng và quản trị thông minh được kỳ vọng không chỉ khôi phục chức năng thủy lợi truyền thống mà còn tái định vị Bắc Hưng Hải như một trục không gian xanh, đa giá trị, góp phần nâng cao chất lượng môi trường và sức chống chịu của toàn vùng trước BĐKH.
