Từ điện mặt trời, vận tải thủy nội địa đến chuyển đổi số toàn diện, Tân Cảng Sài Gòn đang định hình mô hình “cảng xanh - cảng thông minh” tiên phong, song hành với những thách thức thể chế, hạ tầng và chi phí đầu tư cần sớm tháo gỡ. 
Chiều 28/10, đoàn công tác của Bộ Xây dựng đã đến thực địa tại Tổng công ty Tân Cảng Sài Gòn (TCSG), TP.HCM để khảo sát mô hình chuyển đổi xanh trong hoạt động cảng - logistics, nằm trong chương trình Tuần lễ Công trình xanh và Giao thông xanh Việt Nam 2025.
Từng bước xanh hóa - từ “điện hóa” đến “số hóa”
Tại buổi làm việc, ông Lê Trung Thành - Vụ trưởng Vụ KHCN, MT&VLXD cho biết, Bộ Xây dựng được Chính phủ giao thực hiện chức năng quản lý nhà nước trong nhiều lĩnh vực gắn chặt với môi trường, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải khí nhà kính. Trong đó, hoạt động hàng hải và đường thủy nội địa là những lĩnh vực quan trọng, có mối liên hệ trực tiếp với công tác xây dựng và phát triển hạ tầng quốc gia mà Bộ theo dõi và quản lý.
Ông Lê Trung Thành nhấn mạnh, những năm gần đây, cùng với các sáng kiến như Tuần lễ Công trình xanh và Giao thông xanh Việt Nam, các nội dung về xây dựng khung pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật và áp dụng thông lệ quốc tế trong giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng ngày càng được chú trọng. Trong bức tranh đó, ngành hàng hải được xem là một trong những lĩnh vực đi đầu trong thực hiện các tiêu chí và tiêu chuẩn phát triển xanh.
Đáng chú ý, TCSG đã được Cộng đồng Cảng APEC (APSN) công nhận đạt tiêu chí cảng xanh, cho thấy năng lực và cam kết của doanh nghiệp Việt Nam trong thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh.
Theo ông Lê Trung Thành, đây không chỉ là kết quả của riêng một doanh nghiệp, mà còn là cơ sở thực tiễn quan trọng để cơ quan quản lý nhà nước tham khảo, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia về cảng xanh, phù hợp hơn với điều kiện và năng lực thực tế của Việt Nam.
Ông Lê Trung Thành cũng bày tỏ kỳ vọng, với vai trò là một trong những đầu mối hạ tầng hàng hải lớn nhất cả nước, TCSG sẽ tiếp tục giữ vai trò tiên phong, trở thành mô hình mẫu trong giảm phát thải, chuyển đổi năng lượng và sử dụng phương tiện xanh trong toàn hệ thống cảng biển Việt Nam.
Đại tá Nguyễn Thanh Trúc - Phó Tư lệnh Binh đoàn 20 cho biết, ba năm gần đây, “xanh hóa” đã trở thành mục tiêu chiến lược của TCSG, với trọng tâm là giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng và xây dựng chuỗi logistics bền vững.
Khác với giai đoạn trước, các giải pháp hiện nay không còn mang tính thí điểm, mà được triển khai ở quy mô toàn hệ thống cảng - kho - vận tải.
Về năng lượng tái tạo, TCSG đã đầu tư hệ thống điện mặt trời áp mái với diện tích hơn 430.000 m², công suất gần 80 MW/năm tại các cảng Cát Lái, Sóng Thần, Long Bình; đồng thời chuẩn bị mở rộng sang Hải Phòng và các ICD khu vực phía Bắc.
Trạm cấp điện bờ cho tàu (OPS) đầu tiên công suất 2 MW đang vận hành thử nghiệm tại Cát Lái, hai trạm khác tổng công suất 6 MW dự kiến triển khai tại HICT trong năm 2026.
Bên cạnh đó, các xe đầu kéo điện và xe buýt điện nội cảng cũng bắt đầu được thử nghiệm nhằm giảm phát thải trong khu bến và kho bãi.
Trên trục vận tải, TCSG đẩy mạnh vận tải thủy nội địa, với đội sà lan 146 chiếc thay thế hàng chục nghìn lượt xe container mỗi năm. Đây là giải pháp mang lại hiệu quả kép: giảm chi phí nhiên liệu, giảm ùn tắc và giảm phát thải CO₂ trong khu vực đô thị cảng.
Song song với điện hóa, chuyển đổi số được xem là trụ cột của chuyển đổi xanh. Doanh nghiệp triển khai hệ thống ePort, eDO, Smart Gate, tự động hóa điều độ bãi, tích hợp dữ liệu thời gian thực vào phần mềm quản lý vận hành. Mục tiêu là giảm thời gian tàu nằm bến, rút ngắn quy trình giao nhận, giảm lượng giấy tờ, tất cả đều hướng đến giảm phát thải gián tiếp từ vận hành.
Những “điểm nghẽn” của hành trình xanh
Với quy mô khai thác hơn 10 triệu TEU/năm, bất kỳ cải tiến nào trong quy trình vận hành của TCSG cũng tạo ra tác động lớn đến tổng phát thải ngành logistics.
Việc áp dụng năng lượng sạch và vận tải đa phương thức giúp giảm hàng trăm nghìn tấn CO₂ mỗi năm, đồng thời tạo chuẩn mực vận hành mới cho cảng biển Việt Nam.
Tuy nhiên, theo Trung tá Phạm Thị Mỹ Lệ - Phó trưởng phòng Marketing, Binh đoàn 20, hành trình xanh hóa của TCSG không thiếu những rào cản lớn.
Thứ nhất, chi phí đầu tư và cơ chế tài chính. Các dự án điện bờ, điện mặt trời, điện hóa phương tiện đều có vốn đầu tư lớn và thời gian hoàn vốn kéo dài, trong khi hiện chưa có cơ chế tín dụng xanh hoặc ưu đãi thuế thực chất. Việc huy động vốn quốc tế gặp khó vì thiếu khung pháp lý rõ ràng cho dự án “cảng xanh”.
Thứ hai, thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ sở hạ tầng đồng bộ. Điện bờ chỉ phát huy hiệu quả nếu tàu sử dụng được chuẩn kết nối tương thích; xe điện cần trạm sạc nhanh và hạ tầng lưới điện đủ tải; sà lan “xanh” cần có tiêu chuẩn nhiên liệu sạch và cơ chế hỗ trợ vận hành. Những yếu tố này vượt ngoài khả năng tự thân của doanh nghiệp, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành giữa giao thông, năng lượng, tài nguyên môi trường và tài chính.
Thứ ba, thể chế chuyển đổi xanh chưa đủ độ linh hoạt. Dù Nhà nước đang xây dựng tiêu chuẩn quốc gia về “cảng xanh” (dự kiến áp dụng sau 2030), nhưng giai đoạn chuyển tiếp 5 - 7 năm tới đang thiếu hành lang pháp lý cụ thể cho doanh nghiệp đầu tư sớm. Sự chậm trễ này khiến các dự án tiên phong như của TCSG đối mặt rủi ro “đi trước chuẩn”.
Ngoài ra, bài toán nguồn nhân lực cũng là thách thức: việc vận hành cảng số, khai thác thiết bị điện hóa và quản lý phát thải đòi hỏi đội ngũ kỹ thuật được đào tạo mới, trong khi lực lượng lao động truyền thống chưa được chuẩn bị đầy đủ cho thay đổi công nghệ.
Từ thực tiễn Tân Cảng Sài Gòn gợi mở cho chính sách ngành
Từ các kết quả và vướng mắc được nêu trên, Đại tá Nguyễn Thanh Trúc đã kiến nghị một số hướng điều chỉnh chính sách mang tính hệ thống:
Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý cho cảng - logistics xanh, xác định rõ tiêu chí đầu tư, vận hành, và quy đổi “giá trị xanh” thành lợi ích kinh tế cụ thể (thông qua tín chỉ carbon, phụ cấp xanh, giảm phí cầu bến cho tàu sử dụng điện bờ).
Thứ hai, mở rộng tiếp cận tài chính xanh: cho phép doanh nghiệp logistics - cảng biển vay vốn ưu đãi từ quỹ khí hậu, quỹ tín dụng xanh; đồng thời miễn giảm thuế nhập khẩu thiết bị xanh, rút gọn thủ tục hải quan đối với dự án xanh hóa.
Thứ ba, chuẩn hóa và phát triển hạ tầng dùng chung, như trạm sạc nhanh, lưới điện công suất lớn, bến thủy nội địa - để các doanh nghiệp cùng khai thác, giảm chi phí đầu tư đơn lẻ.
Thứ tư, thiết lập cơ chế tín chỉ carbon nội địa cho doanh nghiệp cảng - logistics, cho phép tự nguyện đo lường và giao dịch lượng phát thải giảm được, từ đó khuyến khích đầu tư công nghệ sạch.
Về phía doanh nghiệp, TCSG xác định chiến lược “từng bước xanh hóa”, bắt đầu từ tối ưu vận hành bằng công nghệ, chuyển sang năng lượng sạch và cuối cùng là tham gia thị trường carbon. Cách tiếp cận này cho thấy tư duy quản trị hiện đại, lấy hiệu quả môi trường làm thước đo năng suất số hóa.
Nhìn lại, TCSG đã chứng minh rằng chuyển đổi xanh không chỉ là trách nhiệm môi trường mà còn là chiến lược cạnh tranh dài hạn. Điện mặt trời áp mái, điện bờ, sà lan nội địa, phương tiện điện, và nền tảng số hóa toàn diện, tất cả không chỉ giúp doanh nghiệp giảm phát thải, mà còn góp phần định hình tiêu chuẩn vận hành mới cho ngành logistics Việt Nam.
Song, để “xanh” trở thành thực chất chứ không chỉ là khẩu hiệu, cần có sự đồng hành của chính sách: khung pháp lý rõ ràng, cơ chế tài chính phù hợp và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ.
Khi những yếu tố này được tháo gỡ, mô hình của TCSG có thể trở thành hình mẫu triển khai cho quá trình xanh hóa chuỗi cảng - logistics quốc gia, phù hợp với lộ trình giảm phát thải và cam kết Net Zero 2050 của Việt Nam.
