Thảo luận về chủ trương đầu tư Dự án Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội, các đại biểu Quốc hội đề xuất nhiều giải pháp nhằm bảo đảm quyền lợi tái định cư, kiểm soát nguồn vốn, phát huy tính chủ động của địa phương và tăng cường điều phối liên vùng trong quá trình triển khai. Sáng 6/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu Quốc hội thảo luận tại tổ về chủ trương đầu tư Dự án đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội. Các ý kiến cơ bản thống nhất về sự cần thiết của dự án, đồng thời đề nghị bảo đảm quyền lợi tái định cư, phát huy tính chủ động của địa phương, kiểm soát nguồn vốn và tăng cường điều phối liên vùng trong quá trình triển khai.
Dự án đi qua: Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, Thái Nguyên và Phú Thọ, được kỳ vọng hoàn thiện mạng lưới giao thông của Vùng Thủ đô, tăng kết nối giữa các địa phương, mở rộng không gian phát triển và tạo thêm động lực cho sản xuất, kinh doanh. Do phạm vi tác động rộng, các đại biểu cho rằng, dự án cần được xem xét không chỉ về hạ tầng giao thông mà còn trên các phương diện an sinh xã hội, phân bổ nguồn lực và tổ chức thực hiện.
Đồng bộ hạ tầng, phát huy tính chủ động của địa phương
Thảo luận tại Tổ 6, đại biểu Nguyễn Trung Kiên - Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đồng Nai, đặc biệt quan tâm đến việc bảo đảm cuộc sống ổn định cho người dân bị ảnh hưởng. Theo đại biểu, tái định cư không chỉ dừng lại ở việc bố trí nơi ở mới mà còn phải tạo điều kiện sản xuất, kinh doanh và việc làm cho người dân.
Tán thành với quan điểm này, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Dân tộc của Quốc hội Hoàng Duy Chinh - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thái Nguyên cho rằng, đầu tư dự án phải bảo đảm đồng bộ cả về kết cấu hạ tầng và tái thiết cuộc sống. Sau khi thu hồi đất, nơi ở mới phải bảo đảm điều kiện sống của người dân ít nhất bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, để mọi người cùng được hưởng thành quả phát triển do dự án mang lại.
Chia sẻ kinh nghiệm của địa phương, đại biểu Đặng Doãn Thành - Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đồng Nai, cho biết các dự án cần tính toán phương án tái định cư trước khi triển khai. Trong phạm vi một thành phố, có thể bố trí người dân linh hoạt giữa những xã gần nhau, tận dụng hiệu quả quỹ nhà và đất tái định cư, vừa bảo đảm an sinh vừa tạo điều kiện triển khai công trình đúng tiến độ.
Tại Tổ 16, đại biểu Ma Thị Thúy - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tuyên Quang đề nghị tiếp tục điều tra, thống kê đầy đủ số hộ, số nhân khẩu và diện tích đất ở, đất sản xuất, đất rừng bị thu hồi. Việc khảo sát cần chú ý các hộ nghèo và hộ đồng bào dân tộc thiểu số tại Thái Nguyên, Phú Thọ, cũng như số doanh nghiệp, hợp tác xã và người lao động bị ảnh hưởng.
Theo đại biểu, đây là cơ sở để xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bố trí nguồn lực sát với thực tế, tránh phải điều chỉnh nhiều lần. Kinh phí đào tạo, chuyển đổi nghề cần được xác định thành một khoản riêng trong dự án thành phần về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Dự án cũng cần có cơ chế theo dõi việc làm, thu nhập và đời sống của người dân trong thời gian từ 3 đến 5 năm sau tái định cư.
Đối với các doanh nghiệp phải di dời, đại biểu đề nghị cho phép địa phương ưu tiên bố trí quỹ đất hoặc nhà xưởng có mặt bằng sạch trong các khu công nghiệp hiện hữu, giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động trong thời gian chờ xây dựng cơ sở mới, hạn chế đứt gãy sản xuất và ảnh hưởng đến việc làm của người lao động.
Góp ý về phạm vi, địa điểm và quy mô đầu tư, đại biểu Hà Sỹ Huân - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thái Nguyên thống nhất việc xác định các đoạn tuyến ưu tiên trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị có cơ chế để những địa phương khác như Phú Thọ, Thái Nguyên chủ động triển khai khi đã chuẩn bị đủ nguồn lực.
Theo đại biểu, hướng tuyến điều chỉnh qua Thái Nguyên có nhiều dư địa phát triển công nghiệp. Riêng đoạn tuyến mới có trên 10 khu, cụm công nghiệp; khi được đầu tư, tuyến đường có thể góp phần thu hút doanh nghiệp, phát triển sản xuất, kinh doanh và tạo việc làm cho khoảng 100.000 lao động.
Đại biểu cho biết, Hội đồng nhân dân tỉnh Thái Nguyên đã ban hành Nghị quyết số 310/NQ-HĐND ngày 17/7/2026 về bố trí vốn ngân sách địa phương giai đoạn 2026-2030 để thực hiện đoạn dự án qua địa bàn.
Từ thực tế này, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế đối với địa phương đã bố trí đủ vốn ngân sách để thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và đầu tư đường song hành, đồng thời đáp ứng các điều kiện pháp luật. Trong trường hợp đó, Chính phủ có thể báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét bố trí vốn ngân sách trung ương để đầu tư đoạn tuyến cao tốc chính ngay trong giai đoạn 2026-2030.
Kiểm soát nguồn vốn và cơ chế phân chia nguồn thu
Đại biểu Trương Thị Diệu Thúy - Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đồng Nai, đề nghị kiểm soát chặt chẽ nguồn vốn và khả năng cân đối vốn của dự án. Theo đại biểu, dự thảo nghị quyết cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định điều chỉnh chủ trương đầu tư trong thời gian Quốc hội không họp, nhưng chưa quy định rõ việc báo cáo Quốc hội nếu điều chỉnh làm tăng tổng mức đầu tư.
Đại biểu cho rằng, cần bổ sung cơ chế báo cáo bởi mọi thay đổi về vốn và khoản vay đều có thể tác động đến kế hoạch đầu tư công trung hạn và quản lý nợ quốc gia. Việc phân quyền cần đi cùng với cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình.
Đại biểu cũng đề nghị rà soát quy định về phân chia nguồn thu từ khu đô thị, khu chức năng hai bên tuyến Vành đai 5. Dự thảo cần làm rõ địa phương được giữ lại bao nhiêu, phần nộp ngân sách trung ương được xác định như thế nào và tỷ lệ phân chia cụ thể ra sao, tạo cơ sở để Quốc hội xem xét, quyết định.
Tại Tổ 1, đại biểu Nguyễn Thị Lan - Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hà Nội, đề nghị xây dựng cơ chế quản trị giá trị tăng thêm từ đất để hạn chế đầu cơ và tái đầu tư nguồn thu vào hạ tầng công cộng.
Theo đại biểu, hiệu quả của tuyến vành đai không chỉ nằm ở khả năng lưu thông mà còn ở việc tạo lập không gian phát triển mới. Vì vậy, đầu tư tuyến đường cần gắn với quy hoạch sử dụng đất, khu công nghiệp, logistics và dịch vụ hai bên tuyến; đồng thời làm rõ nguyên tắc khai thác, phân chia nguồn thu từ phần giá trị đất tăng thêm.
Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà - Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hà Nội cho rằng, cơ chế cho phép địa phương giữ lại một phần nguồn thu từ đất hai bên tuyến thể hiện tư duy “lấy hạ tầng nuôi hạ tầng”. Tuy nhiên, cơ chế này cần được thiết kế rõ ràng để nguồn lực tạo ra từ dự án tiếp tục được sử dụng cho phát triển và duy trì hệ thống hạ tầng, phục vụ lợi ích công cộng.
Thành lập Ban Chỉ đạo liên vùng để thống nhất điều phối
Cũng tại Tổ 1, đại biểu Dương Đức Hải - Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hà Nội, đề nghị thành lập Ban Chỉ đạo liên vùng do Chính phủ đứng đầu để thống nhất điều phối tiến độ và quy trình thực hiện giữa các tỉnh, thành phố.
Theo đại biểu, cần làm rõ trách nhiệm ngân sách, cam kết bố trí vốn đối ứng của địa phương, phương thức đầu tư và chế độ báo cáo Quốc hội định kỳ hằng năm. Tiến độ giải ngân cũng cần được theo dõi trên toàn tuyến, thay vì chỉ xem xét riêng từng dự án thành phần.
Đại biểu Huỳnh Quyết Thắng - Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hà Nội nhấn mạnh, Vành đai 5 là dự án liên kết vùng, do đó không nên tổ chức thực hiện theo cách mỗi địa phương triển khai riêng biệt, thiếu sự kết nối. Dự án cần có cơ chế xác định rõ vai trò của Chính phủ, các bộ, ngành, Hà Nội và từng địa phương trong một hệ thống trách nhiệm thống nhất.
Đại biểu Tạ Đình Thi - Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hà Nội đề nghị nghiên cứu tách công tác giải phóng mặt bằng thành dự án riêng để triển khai trước, góp phần thúc đẩy tiến độ và tiết kiệm chi phí. Việc giải phóng mặt bằng cũng có thể được tính toán theo quy mô dài hạn, bao gồm hành lang và những khu vực liên quan, hạn chế phát sinh khó khăn khi dự án cần mở rộng sau này.
Liên quan đến bãi tập kết và bãi đổ chất thải xây dựng, đại biểu Ma Thị Thúy đề nghị nghiên cứu cho phép sử dụng tạm thời những khu đất phù hợp gần công trình. Sau khi thi công, chủ đầu tư phải hoàn trả mặt bằng và phục hồi môi trường theo quy định. Giải pháp này có thể giúp giảm chi phí vận chuyển và đẩy nhanh tiến độ dự án.
Đại biểu cũng đề nghị Chính phủ chỉ đạo các địa phương phê duyệt phương án trồng rừng thay thế ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, bảo đảm không làm suy giảm diện tích và chất lượng rừng, nhất là tại Phú Thọ và Thái Nguyên.
Các ý kiến tại phiên thảo luận tập trung vào yêu cầu triển khai Vành đai 5 theo hướng đồng bộ và có trách nhiệm. Bên cạnh việc hình thành một tuyến giao thông liên vùng, dự án cần bảo đảm điều kiện sống của người dân sau tái định cư, kiểm soát hiệu quả nguồn vốn, khai thác hợp lý nguồn lực đất đai và xây dựng cơ chế điều phối đủ mạnh giữa các địa phương.
Dự án đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội có tổng chiều dài khoảng 349 km, đi qua 7 địa phương gồm: Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, Thái Nguyên và Phú Thọ. Tuyến chính được thiết kế theo tiêu chuẩn cao tốc, quy mô 6 làn xe, tốc độ 100-120 km/h; đường song hành có tối thiểu 2 làn xe, tốc độ 60-80 km/h. Dự án dự kiến sử dụng khoảng 4.011 ha đất, với chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư sơ bộ khoảng 78.143 tỷ đồng. Tổng mức đầu tư ước tính 288.268 tỷ đồng, trong đó tuyến chính cao tốc cần khoảng 215.192 tỷ đồng từ ngân sách trung ương và đường song hành khoảng 73.076 tỷ đồng từ ngân sách địa phương. Giai đoạn 2026-2030 dự kiến bố trí khoảng 59.700 tỷ đồng, ưu tiên đầu tư 116 km từ cầu Thái Hà đến cao tốc Bắc Giang - Lạng Sơn. Dự án được chuẩn bị đầu tư từ năm 2026, triển khai từ năm 2027, cơ bản hoàn thành các hạng mục giai đoạn đầu vào năm 2030 và phấn đấu hoàn thành toàn tuyến trước năm 2035. Chính phủ đề xuất thực hiện bằng hình thức đầu tư công, tổ chức thu phí sau khi hoàn thành, tiếp tục nghiên cứu phương thức PPP và áp dụng 10 nhóm cơ chế, chính sách đặc biệt.
