Việc ban hành thể chế đột phá cho Thủ đô Hà Nội là rất cần thiết nhưng cũng phải bảo đảm kiểm soát rủi ro và bảo đảm hài hòa lợi ích trong thực thi. 
Các ý kiến đại biểu Quốc hội, sáng 8/12, thể hiện sự đồng thuận rất cao về sự cần thiết ban hành Nghị quyết về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát rủi ro và tăng cường cơ chế bảo đảm quyền lợi người dân trong quá trình triển khai.
Cấp thiết và yêu cầu tăng tốc hạ tầng Thủ đô
Các đại biểu Nguyễn Thị Lan, Hoàng Văn Cường (đoàn Hà Nội), Lê Hữu Trí (đoàn Khánh Hòa), Nguyễn Minh Tâm và Hà Sỹ Đồng (đoàn Quảng Trị), Nguyễn Hữu Thông (đoàn Lâm Đồng), Trịnh Xuân An (đoàn Đồng Nai) cùng thống nhất cho rằng, Hà Nội đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn: ùn tắc giao thông kéo dài, ô nhiễm môi trường, úng ngập khi mưa lớn, cải tạo chung cư cũ chậm, không gian phát triển đô thị bị hạn chế.
Đại biểu Nguyễn Thị Lan cho biết, thực tiễn cho thấy Hà Nội đang phải đồng thời giải quyết nhiều nhiệm vụ rất nặng nề: phát triển hạ tầng, giảm ùn tắc, chống ngập, xử lý ô nhiễm môi trường, chỉnh trang và tái thiết đô thị trong điều kiện không gian chật hẹp, mật độ dân cư cao và yêu cầu phát triển ngày càng lớn.
Tuy nhiên, nhiều dự án quan trọng chưa đạt được tiến độ như mong muốn do vướng mắc về thủ tục đầu tư, quy hoạch chồng chéo, công tác giải phóng mặt bằng phức tạp và cơ chế huy động nguồn lực còn hạn chế. Trong bối cảnh đó, nếu tiếp tục áp dụng hoàn toàn các cơ chế thông thường thì rất khó tạo được bước chuyển rõ rệt.
Do đó, việc Quốc hội cho phép áp dụng cơ chế, chính sách đặc thù được đánh giá là đúng thời điểm, tạo điều kiện tập trung nguồn lực và rút ngắn quá trình thực hiện các dự án trọng điểm như đường sắt đô thị, các trục động lực, cải tạo nội đô lịch sử, xử lý nước thải và không gian xanh đô thị.
Cơ chế phân cấp, phân quyền mạnh mẽ hơn cho HĐND và UBND Thành phố được nhiều đại biểu đánh giá là phù hợp với tính chất của một chính quyền đô thị đặc thù.
Theo đại biểu Nguyễn Thị Lan, để Nghị quyết được triển khai hiệu quả, cần tăng cường phối hợp chặt chẽ giữa trung ương và Thành phố, nhất là với các dự án có tác động liên vùng, liên ngành. Trong quá trình thực hiện, cần quan tâm đến quyền lợi chính đáng của người dân, của tổ chức; công khai thông tin, truyền thông sớm và đầy đủ tới người dân, tạo sự đồng thuận và chia sẻ ngay từ đầu. Theo dõi, đánh giá thường xuyên quá trình thí điểm, kịp thời điều chỉnh những bất cập phát sinh đúng với tinh thần thí điểm có kiểm soát.
Đột phá nhưng không phá vỡ kỷ cương pháp luật
Bên cạnh sự thống nhất cao, các đại biểu dành nhiều thời gian phân tích các nguy cơ xung đột pháp lý và yêu cầu phải làm rõ các quy định liên quan đến lựa chọn nhà thầu, điều chỉnh quy hoạch và thu hồi đất.
Đại biểu Hà Sỹ Đồng và Nguyễn Minh Tâm lưu ý việc quy định phạm vi dự án áp dụng cơ chế đặc thù cần có trọng tâm, tránh nguy cơ "đặc thù hóa" quá rộng, gây khó cho giám sát và dễ phát sinh lạm dụng cơ chế.
Theo đại biểu Hà Sỹ Đồng, dự thảo Nghị quyết đang quy định diện dự án rất rộng, bao gồm cả dự án đầu tư công PPP, dự án của nhà đầu tư chiến lược và các dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị. Cơ chế quá rộng có thể dẫn tới tình trạng tràn lan đặc thù, gây khó cho công tác giám sát và phân bổ nguồn lực. Đề nghị chỉ áp dụng cho các dự án thật sự mang tính chất cấp bách, có tác động lan tỏa lớn hoặc là nhiệm vụ chính trị do cấp có thẩm quyền chỉ đạo, danh mục phải công khai cập nhật và báo cáo Quốc hội định kỳ để đảm bảo minh bạch, kiểm soát chặt chẽ và tránh lạm dụng.
Đối với đất đai - lĩnh vực nhạy cảm nhất trong triển khai dự án, đại biểu Nguyễn Minh Tâm đề nghị phân định rõ thẩm quyền giữa HĐND và UBND Thành phố trong quyết định thu hồi đất và phê duyệt chủ trương đầu tư để bảo đảm thống nhất với Luật Đất đai sửa đổi.
Theo đại biểu Nguyễn Minh Tâm, quy định về thu hồi, giao đất, cho thuê đất tại Điều 7 chưa thống nhất với quy định của Luật Đất đai và cũng chưa tách bạch, phân định thẩm quyền của HĐND Thành phố với thẩm quyền của UBND Thành phố. Đề nghị quy định theo hướng: HĐND Thành phố chịu trách nhiệm về quyết định danh mục dự án thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội, UBND Thành phố chịu trách nhiệm toàn diện về việc thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, giao thẩm quyền về quyết định mức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất cho UBND Thành phố để tạo sự chủ động trong thực hiện và thống nhất với quy định tại Điều 83 và Chương VII của Luật Đất đai.
Về lựa chọn nhà thầu, đại biểu Hoàng Văn Cường và Hà Sỹ Đồng ủng hộ áp dụng cơ chế lựa chọn đặc biệt nhưng yêu cầu điều kiện chặt chẽ, bảo đảm năng lực tài chính và kinh nghiệm của nhà đầu tư, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình, tránh thất thoát, tiêu cực.
Theo đại biểu Hà Sỹ Đồng, Điều 5 dự thảo Nghị quyết cho phép lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt, thậm chí thực hiện trước cả khi quyết định chủ trương đầu tư. Đây là mở rộng thẩm quyền lớn, tiềm ẩn rủi ro thất thoát, tiêu cực và trách nhiệm pháp lý, cần được làm rõ nguy cơ xung đột về pháp luật đấu thầu. Đề nghị bổ sung các điều kiện chặt chẽ hơn, bắt buộc có đánh giá năng lực tài chính, kinh nghiệm bởi tư vấn độc lập, công khai toàn bộ lý do áp dụng cơ chế đặc biệt và quy định trách nhiệm cá nhân người đứng đầu nếu chỉ định gây thiệt hại ngân sách. Trường hợp đặc biệt cấp bách cần có tiêu chí rõ ràng, không diễn giải mở, khó kiểm soát.
Bảo đảm quyền lợi người dân và yêu cầu về minh bạch trong tái thiết đô thị
Một nhóm nội dung khác được các đại biểu tập trung trao đổi là bồi thường, tái định cư và cưỡng chế thực hiện dự án.
Đại biểu Trịnh Xuân An cho rằng việc quy định cứng mức bồi thường gấp 2 lần giá đất sẽ không linh hoạt bằng cơ chế hệ số K đã được thực tế áp dụng và sẽ cần được rà soát để phù hợp từng khu vực.
Đối với cải tạo chung cư cũ, đại biểu Nguyễn Hữu Thông nhấn mạnh nguyên tắc tái định cư “bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ”, bao gồm chất lượng nhà ở và hạ tầng xã hội như trường học, y tế, không gian sinh hoạt chung. Đề nghị bổ sung cơ chế bảo vệ nhóm yếu thế, tránh phát sinh khiếu kiện kéo dài.
Theo đại biểu Nguyễn Hữu Thông, Điều 10 của dự thảo Nghị quyết về biện pháp cải tạo, chỉnh trang, tái thiết khu vực đô thị mang tính đột phá chiến lược, trực tiếp tháo gỡ những nút thắt lớn nhất trong quá trình cải tạo chung cư cũ, chỉnh trang các nội đô lịch sử vốn là bài toán bị tắc nghẽn của Hà Nội trong suốt nhiều năm qua. Việc giao UBND Thành phố quyết định các biện pháp cải tạo, chỉnh trang, tái thiết khu vực đô thị theo quy hoạch thể hiện là phân quyền mạnh mẽ, đúng tinh thần là chính quyền đô thị đặc thù của Thủ đô. Đây là điều kiện cần thiết để xử lý nhanh các khu vực xuống cấp nghiêm trọng, có nguy cơ mất an toàn cao cho người dân.
Đặc biệt là khoản 4 của Điều 10 quy định: “quyết định là biện pháp cưỡng chế đối với trường hợp chủ đầu tư đã được trên 75% các chủ sở hữu nhà, người sử dụng đất tương đương với ít nhất là 75% diện tích đồng thuận phương án quy hoạch, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư”, là cơ chế mang tính đột phá và cần thiết nhằm khắc phục tình trạng thiểu số không thống nhất làm đình trệ việc triển khai các dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị trong thời gian dài. Quy định này thể hiện rõ nguyên tắc ưu tiên lợi ích chung, lợi ích công cộng so với lợi ích riêng lẻ phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững và đô thị hiện tại đối với Thủ đô Hà Nội.
Tuy nhiên, để chính sách này đi vào cuộc sống bền vững và hạn chế khiếu kiện để đảm bảo tính nhân văn, kiến nghị bổ sung quy định mang tính nguyên tắc: tái định cư bằng hoặc là tốt hơn nơi ở cũ không chỉ về diện tích mà cả về hạ tầng xã hội như trường học, y tế, giao thông, không gian sinh hoạt chung. Đây là yếu tố quyết định sự đồng thuận thực chất của người dân. Bổ sung chính sách hỗ trợ đặc thù cho nhóm yếu thế trong khu vực cải tạo như: người cao tuổi, hộ nghèo, hộ chính sách, người khuyết tật đảm bảo tính ổn định về nơi cư trú cho các đối tượng sau khi thực hiện tái định cư.
Quy định rõ trách nhiệm pháp lý cụ thể của chủ đầu tư trong toàn bộ quá trình thực hiện dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết bao gồm các giai đoạn: tạm cư, xây dựng, tái định cư và quản lý vận hành công trình sau đầu tư; đồng thời, gắn trách nhiệm đối với chế tài xử lý nghiêm đối với các trường hợp vi phạm tiến độ, không thực hiện đúng cam kết hoặc làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.
Một số ý kiến đề nghị xem xét giảm tỷ lệ đồng thuận để đẩy nhanh tiến độ chỉnh trang các khu vực xuống cấp nghiêm trọng nhưng vẫn bảo đảm hài hòa lợi ích, không áp đặt cưỡng chế một cách thiếu thận trọng.
Dự thảo nghị quyết nhận được sự đồng thuận rất cao của Quốc hội. Tuy nhiên, để nghị quyết đi vào cuộc sống và đạt hiệu quả như kỳ vọng, cần tiếp tục hoàn thiện các cơ chế kiểm soát rủi ro, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân, bảo đảm tính thống nhất với pháp luật hiện hành và đẩy mạnh trách nhiệm giải trình.
Một Thủ đô xanh, văn minh và hiện đại chỉ có thể hình thành khi các cải cách thể chế hướng tới hiệu quả thực thi, đặt lợi ích công và niềm tin của người dân làm trung tâm. Việc ban hành Nghị quyết đặc thù lần này là bước quan trọng thể hiện tinh thần đó.
