Tạo dựng một nền kinh tế xanh

Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập kinh tế quốc tế. Những ngày này, Tổ quốc đẹp hơn bởi vị thế và tầm vóc đã đạt được sau những nỗ lực dựng xây của toàn Đảng, toàn dân suốt những năm tháng qua, về bước phát triển mà chúng ta đã cùng nhau kiến tạo nên.

Thách thức trước mặt

Vượt lên trên những thách thức trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu quay cuồng và suy giảm bởi dịch bệnh, Việt Nam vẫn là một điểm sáng trong phát triển và giữ vững những thành quả đã đạt được của hơn 35 năm đổi mới. Có được thành quả ấy, các thế hệ Người Việt Nam đã chung sức để có được những thành quả kinh tế, xã hội đáng tự hào.

Thế nhưng, trong quá trình phát triển đó, chúng ta cũng đối mặt với nhiều thách thức về tài nguyên và ô nhiễm môi trường. Đó là những thách thức vừa trước mắt vừa lâu dài về việc bảo vệ và cải thiện môi trường sống trên lãnh thổ hơn 310.060 km² và vùng biển với vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn của chúng ta, hạn chế đến mức cao nhất tác động xấu xuất phát từ những biến đổi không mong muốn của môi trường tự nhiên trên trái đất.

Chúng ta đã trả những bài học đắt giá về kinh tế, xã hội và con người khi môi trường thiên nhiên bị tàn phá. Những cánh rừng ngã xuống, những thảm xanh mất đi, những ngọn núi bị gặm mòn, và ngay sau đó là lũ lụt triền miên, là đất đai bạc màu, là khí hậu biến đổi, là môi trường sống ô nhiễm, là sức khỏe suy giảm trong khi nguy cơ nghèo đói và mất an ninh lương thực gia tăng. Người Việt đang tận mắt nhìn thấy đa dạng sinh học suy giảm cùng khí hậu biến đổi diễn ra với tốc độ chưa từng có.

Trong bối cảnh đó, việc duy trì, bảo vệ và kiến tạo môi trường sống trong lành cho con người Việt Nam; giảm thiểu những khắc thiệt của thiên tai trên mọi vùng đất yêu thương máu thịt của Tổ quốc, là nhiệm vụ được ưu tiên hàng đầu, xuyên suốt. Chính phủ đã và đang tiếp tục ưu tiên thực hiện nhiệm vụ đó bằng hàng loạt các chính sách phát triển, bằng công cụ quản lý nguồn lực của quốc gia và bằng cả các cam kết quốc tế.

“Phát triển kinh tế đi đôi với bảo vệ môi trường”, “phát triển bền vững” đã không còn là khẩu hiệu mà đã trở thành hành động thực tiễn từ cơ quan quản lý nhà nước lan toả đến các doanh nghiệp và từng người dân. Tất cả để hướng tới việc chúng ta có được tri thức sâu sắc về tự nhiên, giữ gìn và phục hồi được thiên nhiên Việt Nam như chúng ta từng có, để từ đó tạo dựng môi trường sống trong lành, duy trì nền sản xuất xanh cho nền kinh tế bền vững và hài hòa.

“Đoàn kết để đảo ngược mất đa dạng sinh học đến năm 2030 vì mục tiêu phát triển bền vững” là một cam kết toàn cầu mà Việt Nam đã tích cực tham gia. Đại hội đồng Liên hợp quốc cũng đã tuyên bố lấy giai đoạn 2021-2030 là Thập kỷ về phục hồi hệ sinh thái nhằm chống lại cuộc khủng hoảng khí hậu, tăng cường an ninh lương thực, nguồn nước và đa dạng sinh học. Trong năm 2020, tại Hội nghị thượng đỉnh của Liên hợp quốc về Đa dạng sinh học, Nguyên thủ và Lãnh đạo Chính phủ các nước đã đưa cam kết hành động vì thiên nhiên. Ở Việt Nam, Chương trình trồng một tỷ cây xanh trong 5 năm cũng đã được Chính phủ khởi động từ mùa Xuân năm 2020.

Giữ “lá phổi” chung

Rừng đóng vai trò quan trọng trong việc tích trữ nước cho các dòng sông, là nguồn cung cấp nước cho gần 50% các thành phố lớn nhất thế giới. Rừng tạo ra và duy trì độ phì nhiêu cho đất; giúp điều chỉnh tác động tiêu cực của các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ và hạn hán… Rừng là lá phổi xanh của trái đất, là yếu tố quyết định sự sống còn của hơn bảy tỷ dân trên hành tinh.

Hiện nay, sinh kế của 1,6 tỷ người trên trái đất phụ thuộc vào rừng. Rừng cũng cung cấp nơi ở, việc làm, tạo an ninh sinh kế và các nền văn hóa liên quan đến những cộng đồng định cư trong khu vực rừng.

Nhưng, tình trạng phá rừng trên quy mô toàn cầu tiếp tục ở mức báo động. Hàng năm, 13 triệu ha rừng bị phá hủy, tương đương với diện tích của đất nước Bồ Đào Nha. Các khoản đầu tư phục vụ cho những lợi ích ngắn hạn (ví dụ, như việc khai thác gỗ) sẽ góp phần gây ra những tổn thất lớn. Những người mà sinh kế của họ phụ thuộc vào rừng thì đang phải đấu tranh cho sự sinh tồn. Nhiều loài động thực vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng. Đa dạng sinh học đang bị suy giảm trầm trọng. Hơn nữa, các nhà kinh tế thế giới đã chứng minh rằng, nếu không lồng ghép các giá trị của rừng vào kế hoạch chi ngân sách thì các quốc gia và các nền kinh tế sẽ phải trả giá đắt. Sự bần cùng hóa là tất yếu bởi việc gây tổn hại đến sự sống của rừng, trong khi rừng hỗ trợ cho đời sống hàng ngày của chúng ta.

Một minh chứng qua các số liệu của UNEP, rằng việc bảo tồn và phát triển rừng là một cơ hội kinh doanh. Khi chúng ta đầu tư 30 triệu đô la cho việc chống phá rừng và suy thoái rừng thì chúng ta có thể nhận được 2,5 tỷ đô la từ các sản phẩm và dịch vụ mà nó mang lại.

Tạo dựng một Việt Nam Xanh

Sẽ không phải là quá muộn để chúng ta bắt đầu xây dựng một cuộc sống xanh trong tương lai, mà ở đó những cánh rừng là trọng tâm của sự phát triển bền vững và các nền kinh tế xanh 

Những thách thức đối với Việt Nam trong bối cảnh suy giảm đa dạng sinh học trên thế giới ngày một trầm trọng (trong đó có “đóng góp” lớn của tình trạng phá rừng), là rất lớn. Tuy nhiên, với lợi thế về địa lý, về điều kiện khí hậu… chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng kinh tế Việt Nam thành một nền kinh tế xanh. Không có nhiều quốc gia trên thế giới hội đủ các yếu tố để có thể trở thành một nền kinh tế xanh “có tầm cỡ”.

Nhìn sang các nước láng giềng, với các tiềm năng sẵn có thì Lào, Campuchia, Thái Lan đều khó có thể xây dựng một nền kinh tế với hình ảnh xanh. Trung Quốc có thể xây dựng hình ảnh nền kinh tế xanh được không? Không thể, vì dân số 1,4 tỉ người đòi hỏi nhu cầu lương thực thực phẩm vô cùng lớn mà ngành nông nghiệp chỉ lo đủ cũng đã khó khăn, khó có điều kiện chuyển đổi thành nền nông nghiệp xanh. Để trở thành một quốc gia xanh, thu hút cả thế giới đến với những giá trị xanh có nguồn cung dồi dào, đa dạng, có dung lượng đủ lớn để có thể xây dựng hình ảnh bùng nổ với sức lan tỏa ra khắp thế giới như Việt Nam, so sánh với hầu hết các quốc gia trên thế giới hiện nay, không có nhiều quốc gia có sẵn các lợi thế như Việt Nam.

Với Việt Nam, bây giờ, không khí, nguồn nước, dầu mỏ, than đá đã được khai thác có hiệu quả hơn trăm năm qua, nhưng cũng đã đến lúc tính đến hiệu quả sử dụng phải bao gồm cả khả năng bảo tồn tài nguyên môi trường. Hơn 100 dòng sông quan trọng đã nuôi dưỡng một dân tộc trồng lúa nước hàng ngàn năm qua đang có nguy cơ hạn hán, lụt lội và ô nhiễm ngoài ý muốn con người.

Việt Nam có tiềm năng thuỷ điện lớn, cơ cấu nguồn với tỉ lệ thuỷ điện cao là một lợi thế. Tuy nhiên, Việt Nam cũng là nước có hiệu suất sử dụng điện kém nhất trên thế giới. Cùng tiêu thụ 1 kWh, Việt Nam chỉ làm ra chưa đầy 0,9 USD GDP, trong khi Philippines làm ra nhiều hơn gấp đôi (1,9 USD), Hàn Quốc còn nhiều hơn, tới 2,2 USD. Các nước tiên tiến có tỉ lệ còn cao hơn, với 1 kwh làm ra 3-5 USD, muốn tăng 1 % tăng trưởng GDP hàng năm, Việt Nam phải tăng điện năng lên 2,1%, trong khi các nước đang phát triển chỉ tăng chưa đầy 1,5%, thậm chí còn ít hơn. Ở các nước kinh tế tiên tiến, con số này còn thấp hơn dưới 1,5%. Và điều đó, làm cho đất nước, tuy phát triển với tỷ lệ tăng trưởng trên 7% GDP/năm từ năm 2002 đến nay (2020), nhưng sự phát triển lại kém tính bền vững và không có khả năng đảm bảo các tiêu chuẩn khoa học cho mọi hoạt động sản xuất và sinh hoạt.

Xóa đói giảm nghèo, cùng với một môi sinh văn hóa - thiên nhiên bền vững là điều cần nghĩ tới trong quá trình khai thác và sử dụng năng lượng ở nước ta. Khi ta bật một bóng đèn, khi uống một cốc nước, khi nhấn ga xe máy, chặt một cái cây, câu một con cá có lẽ không thể không nghĩ đến cái ngày đất trời không còn chiều lòng mình nữa. Đào than đá đã chạm đến dãy Yên Tử. Những dãy núi đá giờ đã nham nhở. Sông Dâu và sông Tiêu Tương đã mất, sông Nhuệ đang biến thành những con ngòi. Sông Cầu nên thơ và sông Đáy trong vắt gần như không còn con cá và ai dám xuống sông tắm nữa...?!!! Là đơn cử nho nhỏ cho việc suy thoái nguồn năng lượng tự nhiên, trong khi vẫn còn kịp làm tốt hơn những gì còn lại.

Thế giới đang bước vào kỉ nguyên tri thức, phát triển kinh tế tri thức. Việt Nam còn thiếu một chính sách cụ thể để phát triển nguồn nhân lực có chất lượng, đào tạo đội ngũ chuyên gia giỏi về kĩ thuật và quản lý, thu hút nhân tài. Công nghiệp công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn vẫn chưa phát triển ở Việt Nam, năng suất công nghiệp còn thấp, hiệu quả đầu tư thể hiện qua chỉ số ICOR vẫn còn cao>10 khu vực Nhà nước, 3-5 khu vực tư nhân.

Cách thức phát triển như vậy khó có thể tạo ra đột phá, vượt qua bẫy thu nhập trung bình. Các chuyên gia nhận thấy rằng, đa phần các nước phát triển chỉ biết dựa vào khai thác tài nguyên đều là những nước nghèo, các nước biết dựa vào tri thức, lấy tri thức làm nòng cốt mới là nước giàu có. Chính vì vậy, lựa chọn chiến lược theo hướng bền vững cùng lúc hứa hẹn một tương lai tốt đẹp và có thu nhập cao hơn.