Temporary Landscape: Giải pháp "mềm" cho tương lai đô thị TP.HCM

1. Mở đầu

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng, TP.HCM đang phải đối diện với nhiều thách thức về phát triển không gian công cộng. Sự gia tăng dân số, áp lực hạ tầng và quá trình tái cấu trúc đô thị khiến quỹ đất dành cho công viên, quảng trường và các không gian sinh hoạt cộng đồng ngày càng hạn hẹp.

Bên cạnh đó, nhiều khu đất trống, đất dự án treo hoặc các công trường xây dựng trở thành những “vùng xám đô thị”, bỏ phí tiềm năng sử dụng và góp phần làm suy giảm chất lượng sống của cư dân. Trong khi đó, nhu cầu về những không gian mở, linh hoạt, nơi con người có thể trải nghiệm văn hóa, giải trí và kết nối cộng đồng lại ngày một gia tăng.

Trong bối cảnh ấy, khái niệm Temporary Landscape (cảnh quan tạm thời) nổi lên như một hướng tiếp cận mới mẻ và giàu tiềm năng. Trên thế giới, Temporary Landscape đã được triển khai dưới nhiều hình thức đa dạng: từ parklets ở San Francisco, vườn tạm tại Berlin đến các không gian văn hóa pop-up ở Seoul.

Những mô hình này chứng minh rằng không gian tạm thời không chỉ đơn thuần là giải pháp tình thế mà còn có thể trở thành phòng thí nghiệm đô thị - nơi thử nghiệm các ý tưởng quy hoạch, kiến tạo bản sắc văn hóa và tăng cường sự gắn kết cộng đồng.

Temporary Landscape mang lại giá trị đa chiều:

• Kinh tế: chi phí thấp, tận dụng hạ tầng sẵn có, thúc đẩy hoạt động thương mại sáng tạo và du lịch văn hóa.

• Xã hội - Văn hóa: tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia trực tiếp vào quá trình thiết kế và sử dụng không gian, qua đó nâng cao tinh thần sở hữu và kết nối xã hội.

• Môi trường - Sinh thái: bổ sung mảng xanh, cải thiện vi khí hậu, góp phần ứng phó với các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu và đô thị hóa.

Đặc biệt, tại TP.HCM, Temporary Landscape vẫn còn là một khái niệm mới, ít được nghiên cứu và áp dụng trong thực tiễn quy hoạch. Việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá giá trị và đề xuất các mô hình cảnh quan tạm thời phù hợp với điều kiện địa phương sẽ không chỉ mang lại những lợi ích tức thời cho cộng đồng, mà còn đặt nền móng cho một chiến lược quy hoạch linh hoạt và sáng tạo.

Đây là cơ hội để TP.HCM khẳng định vai trò tiên phong trong việc thử nghiệm những mô hình cảnh quan đô thị mới mẻ ở khu vực Đông Nam Á, đồng thời bổ sung cho các kế hoạch phát triển dài hạn của thành phố.

Với mục tiêu đó, bài báo này tập trung làm rõ cơ sở lý luận về Temporary Landscape, phân tích giá trị và tính khả thi khi áp dụng vào TP.HCM, đồng thời đề xuất một số định hướng nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng của các không gian tạm thời trong bối cảnh đô thị đang phát triển mạnh mẽ.

Hiện nay, ở Việt Nam nói chung và TP.HCM nói riêng, Temporary Landscape vẫn còn thiếu vắng cả về nghiên cứu học thuật lẫn thực hành quy hoạch. Các công trình hiện hữu chủ yếu mới dừng lại ở quy mô nhỏ, tự phát hoặc mang tính ngắn hạn mà chưa được tích hợp vào chiến lược phát triển đô thị.

Khoảng trống này đặt ra yêu cầu cần có những nghiên cứu hệ thống nhằm: (1) xác lập nền tảng lý luận và kinh nghiệm quốc tế, (2) đánh giá tính thích ứng với điều kiện xã hội - kinh tế - văn hóa của TP.HCM, và (3) đề xuất các mô hình khả thi có thể đóng góp cho định hướng quy hoạch đô thị sáng tạo. Đây chính là giá trị mới và ý nghĩa thực tiễn mà bài báo này hướng đến.

2. Cơ sở lý luận về Temporary Landscape

2.1. Khái niệm

Trong lĩnh vực nghiên cứu cảnh quan đô thị, khái niệm Temporary Landscape ngày càng được quan tâm như một giải pháp sáng tạo nhằm thích ứng với tốc độ đô thị hóa nhanh. James M. Mayo (2009) định nghĩa Temporary Landscape là những “place events” tức là các không gian gắn liền với sự kiện xã hội, nơi vừa có thể mang lại những trải nghiệm tích cực như lễ hội, nghi thức cộng đồng, vừa có thể phản ánh những trải nghiệm tiêu cực như thiên tai hay bạo loạn. Theo cách hiểu này, Temporary Landscape không chỉ là khung cảnh vật lý tạm thời, mà còn là nơi hình thành ký ức, cảm xúc và mối liên kết cộng đồng.

Cheshmehghasabani và Habib (2017) mở rộng khái niệm này bằng việc mô tả Temporary Landscape như một hiện tượng vừa khách quan vừa chủ quan, được cấu thành từ ba tầng tương tác: Tầng cố định bao gồm kiến trúc, quảng trường, hạ tầng đô thị; tầng bán cố định là những yếu tố có thể thay đổi như quầy hàng, sân khấu, cây xanh di động; còn tầng phi cố định là con người cùng các phương tiện đi kèm như âm nhạc, biểu ngữ, hoạt động cộng đồng.

Cách phân tích này đặc biệt hữu ích khi nhìn vào thực tiễn TP.HCM, nơi sự thiếu hụt không gian công cộng và sự phổ biến của các “vùng đất chờ” khiến sự tương tác linh hoạt giữa hạ tầng, thiết kế và cộng đồng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

2.2. Phân loại

Các công trình quốc tế đã phân loại Temporary Landscape theo nhiều hình thức. Mayo (2009) chỉ ra sự tồn tại của những enriched landscapes các không gian tích cực như lễ hội đường phố hay nghệ thuật công cộng, đồng thời đối lập với corrosive landscapes hình thành trong bối cảnh khủng hoảng như chiến tranh hoặc thiên tai.

Yoshinobu (2012) nghiên cứu lễ hội hoa anh đào tại Nhật Bản cho thấy các không gian tạm thời theo mùa không chỉ tạo sức hút du lịch mà còn đóng vai trò gắn kết cộng đồng và củng cố bản sắc văn hóa. Trong khi đó, Gehl (2010) nhấn mạnh vai trò của những dự án thử nghiệm (pilot projects) như phố đi bộ tạm, chợ đêm hay parklets trong việc thử nghiệm mô hình không gian công cộng trước khi triển khai lâu dài.

Nhìn từ thực tiễn TP.HCM, có thể nhận thấy những biểu hiện tương đồng. Các tuyến phố đi bộ Nguyễn Huệ và Bùi Viện, dù đã được thể chế hóa, ban đầu cũng mang tính thử nghiệm nhằm đánh giá sự thích ứng của cộng đồng với mô hình mới.

Khu chợ đêm ở Bến Thành hay một số tuyến phố các khu vực trung tâm cũ của thành phố đã chứng minh khả năng khai thác không gian tạm để tạo sinh khí văn hóa - kinh tế. Ngược lại, còn nhiều khu đất với những dự án treo hoặc bỏ trống hàng chục năm như tại khu trung tâm thành phố, khu Nam Sài Gòn… là những “vùng xám” đô thị, hoàn toàn có thể trở thành đối tượng của các mô hình Temporary Landscape trước khi được thực hiện các dự án chính thức hoặc được đầu tư xây dựng theo những quy hoạch lâu dài.

Ngoài ra, những không gian phụ hình thành trong hoặc sau quá trình đầu tư xây dựng các dự án hạ tầng kỹ thuật lớn như gầm cầu của các tuyến metro, khoảng không gian mở của đường giao thông đô thị cũng là cơ hội cho Temporary Landscape được ứng dụng hiệu quả. Trong bối cảnh này, việc triển khai các giải pháp cảnh quan tạm thời tại khu vực lân cận có thể giúp duy trì chức năng xã hội - sinh thái cho đến khi công trình hoàn thiện.

2.3. Cơ chế tác động

Mayo (2009) cùng với Cheshmehghasabani và Habib (2017) đề xuất chu trình ba giai đoạn cho Temporary Landscape: i) tạo dựng, ii) trải nghiệm sự kiện, và iii) tái thiết. Giai đoạn tạo dựng là khi hạ tầng cố định và bán cố định được huy động để hình thành không gian tạm thời.

Giai đoạn trải nghiệm sự kiện là lúc con người trực tiếp tham gia, biến không gian thành nơi tương tác và kiến tạo ký ức tập thể. Cuối cùng, giai đoạn tái thiết là khi không gian được tháo dỡ hoặc chuyển đổi, nhưng giá trị biểu tượng và trải nghiệm xã hội vẫn được lưu giữ trong tâm thức cộng đồng.

Tại TP.HCM, cơ chế này có thể quan sát rõ nét qua các sự kiện thường niên như lễ hội Đường hoa Nguyễn Huệ vào dịp Tết Nguyên Đán. Không gian tuyến phố vốn dành cho giao thông được tạm thời chuyển đổi thành một “cảnh quan lễ hội” rực rỡ, thu hút hàng triệu lượt người tham quan.

Sau khi lễ hội kết thúc, đường phố được hoàn trả chức năng cũ, song ký ức và hình ảnh về một “không gian công cộng tạm thời” vẫn tiếp tục lan tỏa trong cộng đồng. Điều này cho thấy Temporary Landscape không chỉ phục vụ nhu cầu trước mắt mà còn tạo ra tác động lâu dài đến nhận thức, tình cảm và mối liên kết xã hội đô thị.

Tóm lại, Temporary Landscape, với đặc trưng là tính tạm thời nhưng giàu khả năng thích ứng, có thể trở thành công cụ chiến lược trong quy hoạch TP.HCM. Thông qua việc tận dụng “vùng đất chờ”, các không gian bị thu hẹp tạm thời, hoặc các dự án quy hoạch chưa triển khai, Temporary Landscape mở ra một hướng tiếp cận sáng tạo nhằm vừa đáp ứng nhu cầu cộng đồng trước mắt, vừa góp phần hình thành bản sắc đô thị và hỗ trợ định hướng phát triển dài hạn.

3. Giá trị và vai trò của Temporary Landscape

3.1. Xã hội và văn hóa

Temporary Landscape mang lại giá trị đặc biệt trong lĩnh vực xã hội và văn hóa, bởi nó góp phần hình thành ký ức tập thể và củng cố sự gắn kết cộng đồng. Theo Mayo (2009), những không gian tạm thời gắn liền với các sự kiện xã hội - từ lễ hội, nghi thức cộng đồng, đến biểu tình hay tưởng niệm - thường trở thành điểm nhấn quan trọng trong ký ức đô thị. Tại TP.HCM, lễ hội Đường hoa Nguyễn Huệ là ví dụ điển hình.

Chỉ diễn ra trong khoảng một tuần vào dịp Tết Nguyên Đán, tuyến phố này tạm thời được biến đổi thành một không gian công cộng giàu tính nghệ thuật, thu hút hàng triệu lượt khách tham quan mỗi năm (Sở Du lịch TP.HCM, 2023). Dù chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, không gian lễ hội này đã in sâu trong tâm trí cư dân, góp phần hình thành ký ức tập thể gắn liền với bản sắc văn hóa đô thị.

Ngoài ra, Temporary Landscape còn khuyến khích sự tương tác xã hội và mở rộng các mối quan hệ cộng đồng. Jan Gehl (2010) nhấn mạnh rằng chất lượng đô thị không chỉ được đo bằng hạ tầng, mà còn ở khả năng khuyến khích người dân tương tác trực tiếp.

Những không gian tạm thời như chợ đêm, phố đi bộ, hay các sự kiện văn hóa Ngoài Trời đã chứng minh vai trò quan trọng trong việc khơi dậy sinh hoạt cộng đồng. Chẳng hạn, phố đi bộ Bùi Viện và Nguyễn Huệ, trước khi được công nhận chính thức, đã khởi đầu như những thí điểm tạm thời để kiểm chứng mức độ hưởng ứng của cộng đồng.

Sự thành công của chúng cho thấy Temporary Landscape có khả năng tái định nghĩa ý nghĩa của không gian đô thị - từ nơi đơn thuần phục vụ giao thông thành không gian trải nghiệm văn hóa và xã hội (Cheshmehghasabani & Habib, 2017).

3.2. Môi trường và sinh thái

Ở khía cạnh môi trường, Temporary Landscape góp phần cải thiện chất lượng vi khí hậu đô thị và mở rộng khả năng tiếp cận thiên nhiên cho cư dân. Carmona và cộng sự (2003) chỉ ra rằng các giải pháp như vườn container, bồn cây di động hay các mảng xanh linh hoạt có thể giảm nhiệt độ bề mặt, cải thiện vi khí hậu và tạo bóng mát tạm thời trong những khu vực mật độ xây dựng cao. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với TP.HCM, nơi nhiều quận trung tâm đang thiếu hụt nghiêm trọng cây xanh công cộng.

Ví dụ, chương trình “Vườn cộng đồng” (Community Garden) là một dự án hợp tác giữa Goethe-Institut Hà Nội, Viện Pháp tại Hà Nội và Think Playgrounds nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của các không gian công cộng và cảnh quan đô thị tại Hà Nội, thông qua việc ứng dụng sáng tạo nghệ thuật công cộng và thực hành tái chế.

Dự án này cho thấy giải pháp cảnh quan tạm thời có thể giúp tăng tỷ lệ che phủ xanh và tạo không gian tiếp cận thiên nhiên ngay cả ở khu vực nội đô chật hẹp (Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, 2024). Tại TP.HCM, trong bối cảnh việc hình thành tuyến Metro số 1, những không gian phụ bên cạnh hoặc dưới gầm các cầu vượt được hình thành tạo nên những thách thức về mặt quản lý đô thị nhưng cũng là cơ hội cho những dự án Temporary Landscape được hình thành.

Các không gian này dễ dàng dược định hướng thành các không gian xanh tạm thời cho các khu vực lân cận và có thể góp phần giảm bớt tác động tiêu cực, duy trì chức năng sinh thái và tạo nơi nghỉ ngơi cho người dân trong giai đoạn chuyển tiếp. Như vậy, Temporary Landscape không chỉ là giải pháp xã hội - văn hóa, mà còn là công cụ sinh thái tạm thời giúp cân bằng môi trường đô thị.

3.3. Quy hoạch và quản lý đô thị

Temporary Landscape còn có giá trị lớn trong quy hoạch và quản lý đô thị. Trước hết, nó là công cụ thử nghiệm hữu hiệu cho các ý tưởng quy hoạch. Gehl (2010) đã chứng minh rằng các dự án tạm thời, như việc đóng một số tuyến phố ở Copenhagen để thử nghiệm phố đi bộ, giúp nhà quản lý thu thập dữ liệu, đánh giá phản hồi của cộng đồng, từ đó quyết định có nên triển khai lâu dài hay không.

Tương tự, chương trình Summer Streets tại New York đã tạm thời chuyển đổi nhiều trục đường giao thông thành không gian cho người đi bộ và xe đạp, từ đó xây dựng cơ sở dữ liệu và chính sách hỗ trợ phát triển hạ tầng bền vững (New York City Department of Transportation, 2018).

Tại TP.HCM, Temporary Landscape có thể đóng vai trò tối ưu hóa sử dụng đất trống, công trường hoặc khu tái phát triển. Các khu đất dự án treo ở trung tâm thành phố hay khu vực bán đảo Thanh Đa kéo dài hàng chục năm là ví dụ rõ nét cho tiềm năng này.

Thay vì bị bỏ hoang, các khu đất này có thể được khai thác làm công viên tạm, không gian triển lãm, hay khu sinh hoạt cộng đồng, vừa tạo giá trị sử dụng cho người dân, vừa duy trì sinh khí đô thị trong giai đoạn chờ quy hoạch chính thức.

Không gian công viên tạm tại khu vực dự án Công viên Văn hóa Gò Vấp là một minh chứng điển hình khi nó đã mang lại hiệu quả phục vụ cộng đồng hữu hiệu trong giai đoạn chưa có nguồn kinh phí đầu tư cho một dự án công viên quy mô.

Một điểm quan trọng khác là Temporary Landscape thúc đẩy cơ chế đồng quản trị đa tầng (mosaic governance) giữa chính quyền, cộng đồng và khu vực tư nhân. Thông qua việc khuyến khích cộng đồng tham gia thiết kế, vận hành và quản lý không gian tạm thời, chính quyền có thể tạo ra một mô hình hợp tác linh hoạt, giảm gánh nặng ngân sách công đồng thời tăng tính đồng thuận xã hội. Điều này đặc biệt phù hợp với bối cảnh TP.HCM, nơi áp lực phát triển hạ tầng và nhu cầu không gian công cộng vượt xa khả năng đáp ứng đơn thuần của bộ máy hành chính.

Tóm lại, Temporary Landscape mang giá trị đa chiều, không chỉ dừng lại ở việc tạo ra trải nghiệm ngắn hạn mà còn góp phần hình thành ký ức tập thể, cải thiện môi trường, và cung cấp công cụ linh hoạt cho quy hoạch và quản lý đô thị. Với TP.HCM, việc khai thác và phát triển Temporary Landscape có thể mở ra một chiến lược khả thi nhằm nâng cao chất lượng sống, duy trì sinh khí văn hóa - xã hội, và hướng đến một đô thị sáng tạo, bền vững.

4. Thách thức và cơ hội

4.1. Thách thức

Việc triển khai Temporary Landscape tại TP.HCM phải đối diện với nhiều rào cản, trong đó đáng kể nhất là vấn đề hạn chế quỹ đất công cộng. Theo Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP.HCM (2022) trước đây, tỷ lệ diện tích cây xanh công cộng trên đầu người tại thành phố hiện chỉ đạt khoảng 0,55 m²/người, thấp hơn nhiều so với chuẩn quốc tế của Tổ chức Y tế Thế giới (9 m²/người).

Trong bối cảnh quỹ đất công cộng khan hiếm, việc phân bổ không gian tạm thời để phục vụ cộng đồng trở nên khó khăn và thường xuyên bị cạnh tranh với các nhu cầu phát triển hạ tầng khác.

Một rào cản khác là thủ tục pháp lý còn rườm rà và chưa có cơ chế riêng dành cho các không gian tạm thời. Hiện nay, nhiều hoạt động như chợ đêm, phố đi bộ, hay lắp đặt cây xanh di động phải xin phép qua nhiều cấp quản lý khác nhau, dẫn đến thời gian chuẩn bị kéo dài và tính linh hoạt bị hạn chế. Điều này trái ngược với bản chất của Temporary Landscape, vốn cần sự nhanh chóng và dễ thích ứng.

Ngoài ra, rủi ro về an toàn và vệ sinh môi trường cũng là một vấn đề đáng quan ngại. Các không gian tạm thời thường thu hút lượng lớn người tham gia trong thời gian ngắn, dễ gây áp lực cho hệ thống thoát nước, thu gom rác thải, cũng như an toàn giao thông và phòng cháy chữa cháy.

Ví dụ, trong thời gian tổ chức lễ hội Đường hoa Nguyễn Huệ, các phương tiện truyền thông đã nhiều lần phản ánh tình trạng quá tải về rác thải và mất trật tự giao thông xung quanh khu vực trung tâm (Báo Tuổi Trẻ, 2023). Đây là thách thức đòi hỏi phải có quy trình quản lý chuyên nghiệp và sự phối hợp liên ngành.

4.2. Cơ hội

Mặc dù tồn tại nhiều rào cản, Temporary Landscape lại mở ra những cơ hội đáng kể cho TP.HCM. Trước hết, lợi thế lớn nhất của mô hình này là chi phí thấp và khả năng triển khai linh hoạt. Các giải pháp như parklets, vườn container, hoặc sân khấu ngoài trời tạm thời không đòi hỏi đầu tư hạ tầng lâu dài, nhưng vẫn mang lại lợi ích xã hội - văn hóa rõ rệt.

Thực tiễn ở nhiều thành phố, như Munich với dự án RISE City Lab, đã chứng minh rằng việc tận dụng hạ tầng sẵn có có thể biến không gian bỏ hoang thành nơi sinh hoạt cộng đồng với chi phí tối thiểu.

Thứ hai, Temporary Landscape tạo cơ hội thử nghiệm các ý tưởng sáng tạo và thích ứng trước khi triển khai chính thức. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh TP.HCM đang hướng đến xây dựng đô thị sáng tạo và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Ví dụ, các tuyến phố đi bộ Nguyễn Huệ và Bùi Viện đã từng khởi đầu như những thí điểm, qua đó kiểm chứng hiệu quả và sự chấp nhận của cộng đồng trước khi được chính thức công nhận.

Cuối cùng, Temporary Landscape có thể góp phần quan trọng trong việc xây dựng bản sắc văn hóa đô thị. Những không gian tạm thời, dù chỉ tồn tại trong một giai đoạn ngắn, vẫn có khả năng tạo ra ký ức tập thể và lan tỏa hình ảnh tích cực về thành phố.

Lễ hội Đường hoa Nguyễn Huệ, dù chỉ kéo dài vài ngày mỗi năm, đã trở thành biểu tượng của TP.HCM hiện đại và năng động, đồng thời củng cố vị thế thành phố như một trung tâm văn hóa - du lịch hàng đầu khu vực Đông Nam Á.

Tóm lại, Temporary Landscape ở TP.HCM vừa đối diện với những thách thức về quỹ đất, pháp lý và quản lý, vừa mở ra cơ hội để thành phố khai thác tính linh hoạt, sáng tạo và giá trị văn hóa - xã hội của các không gian tạm thời. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để cân bằng giữa rào cản và tiềm năng, nhằm biến Temporary Landscape trở thành một phần trong chiến lược quy hoạch đô thị bền vững và sáng tạo.

Bảng 1. Sơ đồ SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats)

5. Ứng dụng tiềm năng tại TP.HCM

5.1. Tận dụng khoảng trống đô thị

Trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa nhanh, TP.HCM xuất hiện nhiều “khoảng trống đô thị” dưới dạng đất dự án treo, khu tái phát triển chậm tiến độ hoặc các công trường xây dựng. Đây là nguồn lực không gian quan trọng cho việc hình thành Temporary Landscape.

Ví dụ, như đã nói các khu vực dưới gầm cầu tuyến Metro số 1 có thể được tổ chức thành các không gian cộng đồng tạm thời, nhằm bù đắp cho sự thiếu hụt không gian công cộng trong giai đoạn chuyển tiếp.

Tương tự, những khu đất chưa khai thác tại Thủ Thiêm, Thanh Đa hay Nam Sài Gòn hoàn toàn có thể được sử dụng làm công viên tạm, vườn cộng đồng hoặc sân chơi trẻ em, giúp duy trì sinh khí đô thị và gắn kết cộng đồng trong khi chờ quy hoạch chính thức.

5.2. Lễ hội và sự kiện văn hóa

Temporary Landscape cũng đặc biệt phù hợp với việc phát triển các lễ hội và sự kiện văn hóa, vốn là thế mạnh của TP.HCM. Ngoài lễ hội Đường hoa Nguyễn Huệ đã trở thành biểu tượng, thành phố hoàn toàn có thể mở rộng quy mô lễ hội Áo dài, triển lãm nghệ thuật đường phố, hoặc liên hoan âm nhạc tại các không gian trung tâm như phố đi bộ Nguyễn Huệ.

Những sự kiện này không chỉ làm giàu ký ức tập thể mà còn gia tăng sức hút du lịch, khẳng định bản sắc của TP.HCM như một đô thị năng động và sáng tạo. Kinh nghiệm từ các sự kiện Summer Streets tại New York hay lễ hội Notting Hill Carnival tại London cũng như các chương trình lễ hội mùa hè như Montréal Complèment Cirque, Festival de Jazz, Francos de Montréal… tại Montréal cho thấy, các không gian tạm thời có thể trở thành điểm nhấn văn hóa toàn cầu nếu được tổ chức thường xuyên và chuyên nghiệp.

5.3. Không gian xanh di động

Trong bối cảnh mật độ dân cư cao và thiếu hụt diện tích cây xanh, các giải pháp xanh di động như vườn container, công viên lắp ghép hay vườn cộng đồng tạm thời là hướng đi tiềm năng. Carmona et al. (2003) đã chứng minh hiệu quả của giải pháp này trong cải thiện vi khí hậu và nâng cao chất lượng sống ở các khu vực trung tâm London.

TP.HCM có thể học hỏi mô hình này để triển khai tại nhiều khu vực trong thành phố - nơi quỹ đất xanh hạn chế. Chẳng hạn, việc lắp đặt các cụm cây xanh di động trên các bãi đỗ xe tạm hoặc sân chung cư có thể tạo ra “ốc đảo xanh” cho cộng đồng mà không cần chờ đợi quy hoạch lâu dài.

5.4. Phản ứng khủng hoảng

Temporary Landscape còn có vai trò quan trọng trong phản ứng khủng hoảng đô thị. Với đặc tính linh hoạt, các không gian tạm thời có thể được chuyển đổi thành trạm cứu trợ, nơi trú ẩn hoặc không gian sinh hoạt cộng đồng trong bối cảnh khẩn cấp như ngập lụt hoặc dịch bệnh.

Trong đại dịch COVID-19, TP.HCM đã từng chuyển đổi nhiều nhà thi đấu, trường học và sân vận động thành bệnh viện dã chiến hoặc điểm tiêm chủng. Nếu được tổ chức bài bản theo nguyên tắc Temporary Landscape, những không gian này có thể vừa đáp ứng nhu cầu y tế khẩn cấp, vừa duy trì chức năng xã hội cơ bản, giảm thiểu sự gián đoạn đời sống cộng đồng.

5.5. Thử nghiệm ý tưởng quy hoạch

Cuối cùng, Temporary Landscape là công cụ hữu hiệu để thử nghiệm các ý tưởng quy hoạch trước khi đưa vào triển khai lâu dài. Việc tổ chức phố đi bộ cuối tuần tại phường Bến Thành hoặc Tân Mỹ, chẳng hạn, có thể được coi là bước đi thí điểm nhằm đánh giá tác động đến giao thông, kinh tế và đời sống cộng đồng. Kinh nghiệm từ phố đi bộ Strøget tại Copenhagen cho thấy, những thử nghiệm ngắn hạn có thể trở thành nền tảng cho các quyết định quy hoạch mang tính bước ngoặt (Gehl, 2010).

Với TP.HCM, mô hình thử nghiệm này sẽ giúp giảm thiểu rủi ro, tăng tính linh hoạt trong quản lý, và quan trọng hơn cả, tạo ra cơ hội để cộng đồng tham gia trực tiếp vào quá trình định hình không gian đô thị.

Tóm lại, việc ứng dụng Temporary Landscape tại TP.HCM không chỉ nhằm giải quyết nhu cầu ngắn hạn về không gian công cộng, mà còn đóng vai trò chiến lược trong việc xây dựng một đô thị năng động, thích ứng và sáng tạo. Thông qua việc tận dụng khoảng trống đô thị, tổ chức sự kiện văn hóa, bổ sung mảng xanh di động, phản ứng với khủng hoảng, và thử nghiệm ý tưởng quy hoạch, TP.HCM có thể biến Temporary Landscape thành một công cụ quan trọng trong quá trình phát triển bền vững.

6. Định hướng phát triển Temporary Landscape tại TP.HCM

Để Temporary Landscape trở thành một phần hữu hiệu trong chiến lược phát triển đô thị TP.HCM, cần có một định hướng phát triển toàn diện, bao gồm chính sách, thiết kế, quản trị và bản sắc địa phương. Trước hết, về mặt chính sách, thành phố cần xây dựng cơ chế cấp phép nhanh và linh hoạt, phù hợp với bản chất tạm thời của loại hình không gian này.

Hiện nay, nhiều hoạt động văn hóa - xã hội tại TP.HCM còn vướng thủ tục hành chính phức tạp, gây chậm trễ trong triển khai. Việc đơn giản hóa quy trình cấp phép, đồng thời ban hành chính sách khuyến khích doanh nghiệp và cộng đồng tham gia, sẽ tạo nền tảng vững chắc cho Temporary Landscape phát triển.

Kinh nghiệm từ chương trình Parklets tại San Francisco cho thấy, sự hỗ trợ chính sách kịp thời là yếu tố quyết định thành công trong việc biến các bãi đỗ xe thành không gian công cộng mini được cộng đồng yêu thích.

Về thiết kế, Temporary Landscape tại TP.HCM cần tuân thủ nguyên tắc kết hợp ba lớp yếu tố mà Cheshmehghasabani và Habib (2017) đã đề xuất: (i) lớp cố định (hạ tầng, kiến trúc), (ii) lớp bán cố định (quầy hàng, sân khấu, cây xanh di động), và (iii) lớp phi cố định (con người, hoạt động, âm nhạc).

Sự kết hợp này cho phép không gian tạm thời vừa có cấu trúc đủ bền vững, vừa linh hoạt để thích ứng với nhiều loại hình sự kiện và nhu cầu cộng đồng khác nhau. Đặc biệt, việc ưu tiên sử dụng vật liệu tái chế, thân thiện môi trường không chỉ góp phần giảm thiểu chi phí, mà còn phù hợp với định hướng phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu mà TP.HCM đang theo đuổi.

Khía cạnh quản trị đóng vai trò then chốt trong việc vận hành Temporary Landscape. Thành phố cần áp dụng mô hình mosaic governance - tức là đồng quản trị đa tầng giữa chính quyền, cộng đồng và khu vực tư nhân.

Thay vì chỉ dựa vào nguồn lực công, việc huy động các bên liên quan tham gia từ giai đoạn thiết kế đến quản lý sẽ giúp các không gian tạm thời phản ánh nhu cầu thực tế, đồng thời tăng tính đồng thuận và trách nhiệm cộng đồng.

Hơn nữa, TP.HCM có thể xây dựng một mạng lưới Temporary Landscapes liên quân, đảm bảo sự phân bổ đồng đều và kết nối các khu vực trung tâm với vùng ven, từ đó mở rộng cơ hội tiếp cận không gian công cộng cho mọi tầng lớp dân cư.

Cuối cùng, bản sắc địa phương cần được coi trọng để Temporary Landscape không trở thành “sao chép” từ các mô hình quốc tế mà thiếu tính gắn kết với cộng đồng. Việc tích hợp các yếu tố văn hóa đặc trưng của Sài Gòn, từ chợ phiên, ẩm thực đường phố, đến nghệ thuật graffiti và trình diễn âm nhạc sẽ giúp các không gian tạm thời vừa mang dấu ấn riêng, vừa trở thành công cụ bảo tồn và phát huy bản sắc đô thị.

Chẳng hạn, một khu đất tạm tại khu trung tâm thành phố hoàn toàn có thể biến thành chợ đêm ẩm thực kết hợp triển lãm nghệ thuật đường phố, tạo sức hút cho cả người dân địa phương và du khách quốc tế.

Tóm lại, định hướng phát triển Temporary Landscape tại TP.HCM cần được xây dựng trên sự kết hợp hài hòa giữa chính sách hỗ trợ, thiết kế linh hoạt, quản trị đa tầng và bản sắc văn hóa địa phương. Khi những yếu tố này được đồng bộ hóa, Temporary Landscape không chỉ giải quyết nhu cầu không gian tạm thời mà còn góp phần vào chiến lược dài hạn nhằm xây dựng một TP.HCM năng động, sáng tạo và bền vững.

7. Kết luận

Temporary Landscape nổi lên như một công cụ chiến lược trong bối cảnh TP.HCM đang đối mặt với nhiều thách thức đô thị, từ thiếu hụt không gian công cộng, áp lực hạ tầng đến nhu cầu ngày càng cao về các trải nghiệm văn hóa - xã hội. Với đặc trưng linh hoạt, chi phí thấp và khả năng thích ứng nhanh, Temporary Landscape không chỉ mang lại những giải pháp ngắn hạn mà còn góp phần định hình các chiến lược phát triển đô thị dài hạn. Những không gian tạm thời này có thể trở thành nơi kiến tạo ký ức tập thể, thúc đẩy tương tác cộng đồng, cải thiện môi trường sống và tạo nền tảng thử nghiệm cho các ý tưởng quy hoạch sáng tạo.

Hơn thế, Temporary Landscape không chỉ đáp ứng nhu cầu chức năng mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng bản sắc đô thị. Thông qua việc tích hợp các yếu tố văn hóa đặc trưng của Sài Gòn, từ ẩm thực đường phố, chợ phiên, đến nghệ thuật công cộng, những không gian này có thể trở thành biểu tượng nhận diện, gắn kết cộng đồng địa phương với du khách quốc tế.

Để hiện thực hóa tiềm năng đó, TP.HCM cần một chiến lược phát triển Temporary Landscape dựa trên bốn trụ cột: chính sách hỗ trợ linh hoạt, thiết kế sáng tạo và bền vững, mô hình quản trị đồng tham gia (mosaic governance), và sự gắn kết chặt chẽ với bản sắc địa phương. Khi được triển khai đồng bộ, Temporary Landscape sẽ không chỉ giải quyết bài toán cấp bách trước mắt mà còn góp phần xây dựng một đô thị năng động, sáng tạo và bền vững, xứng tầm với vai trò trung tâm kinh tế - văn hóa của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

* Tiêu đề do Tòa soạn đặt - Mời xem file PDF tại đây

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Bishop, P. (2012). The Temporary City. Routledge.
[2]. Carmona, M., Heath, T., Oc, T., & Tiesdell, S. (2003). Public Places – Urban Spaces: The Dimensions of Urban Design. Architectural Press.
[3]. Cheshmehghasabani, M., Laghai, H., & Habib, F. (2017). Analyzing and Specifying the Mechanism of Temporary Landscape. International Journal of Architecture and Urban Development, 7(4), 33-40.
[4]. Gehl, J. (2010). Cities for People. Island Press.
[5]. Hall, E.T. (1966). The Hidden Dimension. Doubleday.
[6]. Lawson, B. (2001). The Language of Space. Architectural Press.
[7]. Mayo, J.M. (2009). Temporary Landscapes. Journal of Architectural and Planning Research, 26(2), 124-135.
[8]. Ngô Hồng Vân. Dự án “Vườn cộng đồng” - Một giải pháp cho môi trường đô thị tại Hà Nội, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, 2024 - http://www.vanhoanghethuat.vn/du-an-vuon-cong-dong-mot-giai-phap-cho-moi-truong-do-thi-tai-ha-noi.htm
[9]. Rapoport, A. (1982). The Meaning of the Built Environment: A Nonverbal Communication Approach. Sage.
[10]. Yoshinobu, A. (2012). The Aesthetic Townscape. Tehran Municipality ICT Organization Publication.