Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước mở rộng trách nhiệm bồi thường trong quản lý thuế. Đại biểu Quốc hội đề nghị quy định phải bao quát hành vi trái pháp luật, rõ ràng và dễ áp dụng. 
Chiều 10/8, tại Kỳ họp không quy tắc thứ nhất, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Theo dự thảo, Nhà nước có trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong trường hợp thực hiện hành vi trái pháp luật trong hoạt động quản lý thuế và các khoản thu khác theo quy định của Luật Quản lý thuế. Các đại biểu đều thống nhất yêu cầu phải bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người nộp thuế khi bị thiệt hại do hành vi công vụ trái pháp luật nhưng ý kiến còn khác nhau về cách thể hiện trong Luật: dẫn chiếu sang Luật Quản lý thuế để bảo đảm tính bao quát hay quy định trực tiếp, cụ thể các hành vi làm phát sinh trách nhiệm bồi thường.
Bảo đảm bao quát hành vi trái pháp luật
Tán thành phương án Chính phủ trình, đại biểu Trần Văn Đăng - Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh cho rằng, việc sửa đổi khoản 9 Điều 17 theo hướng dẫn chiếu sang Luật Quản lý thuế sẽ bảo đảm tính công khai, minh bạch và thống nhất của hệ thống pháp luật.
Theo đại biểu, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hiện hành quy định phạm vi trách nhiệm bồi thường trong lĩnh vực thuế thông qua một số nhóm hành vi như áp dụng thuế, phí, lệ phí trái pháp luật; thu, truy thu, hoàn thuế trái pháp luật hoặc thu tiền sử dụng đất trái pháp luật. Trong khi đó, quy định mới của Luật Quản lý thuế được xây dựng theo hướng cơ quan, công chức quản lý thuế gây thiệt hại trái pháp luật thì phải bồi thường; việc giải quyết bồi thường được thực hiện theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Đại biểu Trần Văn Đăng cho rằng, cách tiếp cận này sẽ mở rộng khả năng bảo vệ người dân, doanh nghiệp theo nguyên tắc gây thiệt hại trái pháp luật đến đâu thì xem xét trách nhiệm bồi thường đến đó, thay vì giới hạn trong một số nhóm hành vi được liệt kê.
Qua tám năm thi hành Luật, trong lĩnh vực thuế chỉ phát sinh ba vụ việc phải bồi thường, liên quan đến các hành vi không khấu trừ thuế, thu tiền chậm nộp thuế và không tính tiền chậm nộp thuế. Đây đều là những hành vi không được nêu cụ thể trong Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước nhưng vẫn được xác định thuộc nhóm hành vi áp dụng thuế, phí, lệ phí trái pháp luật.
Từ thực tế này, đại biểu Trần Văn Đăng cho rằng, quy định của dự thảo sẽ khắc phục hạn chế của phương pháp liệt kê, tránh bỏ sót những hành vi trái pháp luật phát sinh trong hoạt động quản lý thuế.
Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh - Đoàn ĐBQH TP.HCM nhấn mạnh, trách nhiệm bồi thường của Nhà nước được xác định trên ba cơ sở: (i) có hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ, (ii) có thiệt hại và (iii) có quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật với thiệt hại xảy ra.
Theo đại biểu, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở việc mở rộng hay thu hẹp phạm vi bồi thường mà phải bảo đảm mọi hành vi công vụ trái pháp luật gây thiệt hại đều được xem xét công bằng, minh bạch. Cần tránh tình trạng cùng là hành vi trái pháp luật trong quản lý thuế nhưng hành vi này được bồi thường, hành vi khác lại nằm ngoài phạm vi bồi thường chỉ vì chưa được liệt kê trong Luật.
Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh cũng cho rằng, không thể vì lo ngại ảnh hưởng đến ngân sách nhà nước mà hạn chế phạm vi trách nhiệm bồi thường, bởi pháp luật đã có cơ chế xác định trách nhiệm hoàn trả của người có hành vi trái pháp luật.
Thống nhất với việc sửa đổi khoản 9 Điều 17 theo hướng “thực hiện hành vi trái pháp luật trong hoạt động quản lý thuế và các khoản thu khác theo Luật Quản lý thuế”, đại biểu Thái Thị An Chung, Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An cho rằng, quy định này khắc phục được hạn chế của phương pháp liệt kê, tránh bỏ sót những trường hợp người nộp thuế thực tế bị thiệt hại do hành vi trái pháp luật của cơ quan, người có thẩm quyền trong quản lý thuế nhưng không thuộc bốn nhóm hành vi được quy định trong Luật hiện hành.
Mặt khác, theo đại biểu Thái Thị An Chung, việc dẫn chiếu trực tiếp đến hoạt động quản lý thuế và các khoản thu khác theo Luật Quản lý thuế tạo ra sự thống nhất giữa hai luật, đồng thời bảo đảm tính linh hoạt, tránh tình trạng Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước phải liên tục sửa đổi mỗi khi pháp luật quản lý thuế phát sinh hoặc bổ sung hình thức quản lý mới.
Qua đó, quy định sẽ bảo đảm tốt hơn nguyên tắc mọi thiệt hại do hành vi công vụ trái pháp luật gây ra phải được xem xét bồi thường theo quy định của pháp luật.
Lo quy định chung tạo vòng dẫn chiếu pháp luật
Ở chiều ngược lại, đại biểu Nguyễn Trường Giang - Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng cho rằng, việc sửa đổi khoản 9 Điều 17 theo hướng dẫn chiếu chung sang Luật Quản lý thuế chưa thực sự phù hợp.
Theo đại biểu, các hành vi được quy định tại Điều 17 đều phải là hành vi trái pháp luật đã gây ra thiệt hại thực tế, chứ không riêng các hành vi trong lĩnh vực quản lý thuế. Trong khi nhiều lĩnh vực khác được Luật xác định tương đối cụ thể những hành vi làm phát sinh trách nhiệm bồi thường thì riêng lĩnh vực quản lý thuế lại chỉ quy định chung và dẫn chiếu sang luật khác.
Đại biểu Nguyễn Trường Giang lưu ý, nếu Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước dẫn chiếu sang Luật Quản lý thuế, trong khi Luật Quản lý thuế lại dẫn chiếu trở lại pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, việc áp dụng có thể rơi vào vòng dẫn chiếu mà không xác định được hành vi cụ thể.
Do đó, đại biểu đề nghị qua thực tiễn thi hành, hành vi nào cần bổ sung thì quy định trực tiếp hành vi đó tại khoản 9 Điều 17. Cách thiết kế này sẽ giúp người dân, cơ quan quản lý và người thi hành công vụ nhận diện chính xác trường hợp nào thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Đồng tình với lập luận này, đại biểu Trần Thị Kim Nhung - Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh cho rằng, lý do sửa đổi khoản 9 Điều 17 để bảo đảm đồng bộ với Luật Quản lý thuế chưa đủ sức thuyết phục. Luật Quản lý thuế không quy định phạm vi trách nhiệm bồi thường mà chủ yếu dẫn chiếu việc giải quyết sang pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Đại biểu lo ngại việc thay thế các nhóm hành vi cụ thể của Luật hiện hành bằng một quy định chung có thể khiến phạm vi trách nhiệm bồi thường trở nên khó xác định. Khi quy định không đủ cụ thể, thay vì tháo gỡ vướng mắc, dự thảo có thể tạo ra khoảng trống trong quá trình thực hiện.
Đại biểu Trần Thị Kim Nhung đồng thời đề nghị, nếu sửa đổi khoản 9 Điều 17 theo hướng mở rộng hoặc thu hẹp phạm vi trách nhiệm bồi thường thì phải tiến hành đánh giá tác động kỹ lưỡng. Nội dung đánh giá cần làm rõ tác động đối với ngân sách nhà nước, trách nhiệm hoàn trả cũng như việc thực hiện chức năng của đội ngũ cán bộ, công chức trong bối cảnh sắp xếp tổ chức bộ máy.
Từ góc độ mối quan hệ giữa Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước với các luật khác, đại biểu Phạm Văn Hòa - Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp cho rằng, các quy định về trách nhiệm bồi thường nên được tập trung trong một đạo luật. Nếu quy định pháp luật phân tán, người dân và doanh nghiệp sẽ phải nghiên cứu, đối chiếu nhiều văn bản, làm giảm tính minh bạch và khả năng dự báo của hệ thống pháp luật.
Rà soát tổng thể phạm vi trách nhiệm bồi thường
Đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc - Đoàn ĐBQH TP Đà Nẵng lưu ý, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước về bản chất là đạo luật điều chỉnh quy trình bồi thường sau khi có văn bản của cơ quan có thẩm quyền xác định hành vi trái pháp luật.
Do đó, nếu xem xét mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường thì cần sửa trực tiếp các điều quy định về phạm vi bồi thường trong hoạt động quản lý hành chính, tố tụng và thi hành án.
Cùng quan tâm đến phạm vi trách nhiệm của Nhà nước trong hoạt động quản lý hành chính, đại biểu Hà Sỹ Huân - Đoàn ĐBQH tỉnh Thái Nguyên cho biết, khoản 6 Điều 1 của dự thảo sửa đổi Điều 17 theo hướng bổ sung một số trường hợp phát sinh trách nhiệm bồi thường trong hoạt động quản lý hành chính nhằm giải quyết những vướng mắc trong thực tiễn và bảo đảm thống nhất với các luật chuyên ngành.
Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, Điều 17 vẫn được thiết kế theo phương pháp liệt kê các trường hợp phát sinh trách nhiệm bồi thường. Trong khi đó, hệ thống pháp luật về quản lý hành chính thường xuyên được sửa đổi, bổ sung; nhiều luật chuyên ngành tiếp tục giao thêm thẩm quyền quản lý nhà nước hoặc làm phát sinh các quyết định hành chính mới.
“Nếu quy định theo phương pháp liệt kê có thể phát sinh các trường hợp hành vi trái pháp luật gây thiệt hại nhưng không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật, dẫn đến phải tiếp tục sửa Luật khi các luật khác thay đổi”, đại biểu Hà Sỹ Huân nêu rõ.
Do đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát Điều 17 trên cơ sở đối chiếu toàn diện với các luật có liên quan để bảo đảm không bỏ sót các trường hợp phát sinh trách nhiệm bồi thường đã được pháp luật quy định. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế dẫn chiếu phù hợp nhằm bảo đảm tính ổn định, thống nhất của Luật khi các luật khác được sửa đổi, bổ sung trong thời gian tới.
Nhìn chung, các ý kiến đều nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người nộp thuế khi bị thiệt hại bởi hành vi công vụ trái pháp luật. Vấn đề cần tiếp tục xem xét là lựa chọn cách thể hiện trong Luật để vừa bao quát được những hành vi trái pháp luật phát sinh trong thực tiễn, vừa bảo đảm quy định rõ ràng, minh bạch và thuận lợi khi áp dụng.
Quy định quá hẹp, mang tính liệt kê có thể bỏ sót hành vi trái pháp luật mới phát sinh. Ngược lại, quy định quá chung, thiếu địa chỉ pháp lý cụ thể cũng có thể khiến quyền được bồi thường khó thực hiện. Vì vậy, việc hoàn thiện khoản 9 Điều 17 cần giải quyết hài hòa hai yêu cầu: không để lọt trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, đồng thời không tạo ra khoảng trống hoặc vòng dẫn chiếu pháp luật gây khó khăn cho người dân, doanh nghiệp và cơ quan thực thi.
Giải trình về nội dung này, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc sửa đổi khoản 9 Điều 17 theo hướng dẫn chiếu sang Luật Quản lý thuế nhằm bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật, khắc phục những vướng mắc trong thực tiễn và bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người nộp thuế.
Theo Bộ trưởng, khi phạm vi bồi thường được quy định bao quát hơn, cơ quan và công chức quản lý thuế sẽ phải nâng cao kỷ luật, đạo đức công vụ và năng lực chuyên môn, qua đó giảm thiểu sai phạm chủ quan và góp phần bảo vệ ngân sách nhà nước một cách bền vững.
Tổng kết tám năm thi hành Luật cho thấy, lĩnh vực quản lý thuế chỉ phát sinh một số vụ việc bồi thường, với tổng số tiền chi trả hơn 3,8 tỷ đồng. Vì vậy, việc mở rộng phạm vi bồi thường được đánh giá khó gây ra “cú sốc” về tài chính mà sẽ tạo ra cơ chế pháp lý công bằng hơn cho người thực sự bị thiệt hại do hành vi trái pháp luật của cơ quan, công chức quản lý thuế.
Trước lo ngại quy định dẫn chiếu sẽ gây khó khăn trong việc xác định hành vi cụ thể, Bộ trưởng Bộ Tư pháp làm rõ, trách nhiệm bồi thường chỉ phát sinh khi quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính trong quản lý thuế đã được xác định là trái pháp luật thông qua quyết định giải quyết khiếu nại hoặc bản án hành chính có hiệu lực pháp luật. Đây là cơ sở tiên quyết để tiếp tục xem xét, giải quyết bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Trước những quan điểm còn khác nhau tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với cơ quan thẩm tra nghiên cứu kỹ, báo cáo Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Quốc hội trong thời gian tới.
