Dự thảo Nghị định của Chính phủ về cơ chế hoạt động và cơ chế quản lý tài chính đặc thù đối với EVN đặt mục tiêu gỡ bỏ các điểm nghẽn về thủ tục và vốn, tăng quyền tự chủ cho EVN nhằm đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia. 
Mở rộng quyền tự chủ đầu tư các dự án điện
Bộ Tài chính đang dự thảo Nghị định về cơ chế hoạt động, cơ chế quản lý tài chính đặc thù đối với Tập đoàn Điện lực Việt Nam, trong đó khẳng định vai trò chủ lực của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) trong cung ứng điện quốc gia, từ đó mở rộng thẩm quyền của tập đoàn trong hai lĩnh vực quan trọng.
Một là, EVN được chủ động thành lập, tổ chức lại, giải thể hoặc phá sản các công ty con do nắm giữ 100% vốn điều lệ theo Đề án cơ cấu lại được phê duyệt. Quy định này rút ngắn quy trình, nâng cao năng lực điều hành nhưng đi kèm yêu cầu báo cáo định kỳ với cơ quan đại diện chủ sở hữu để kiểm soát rủi ro.
Hai là, EVN và các công ty con được quyết định các bước chuẩn bị đầu tư đối với những dự án điện lực ưu tiên, cấp bách; đồng thời được phân cấp tự thẩm định Báo cáo nghiên cứu khả thi và thiết kế triển khai đối với dự án nhóm B cấp I trở xuống. Đây là điều chỉnh cần thiết nhằm khắc phục tình trạng chậm tiến độ do thủ tục phức tạp, đặc biệt trong bối cảnh phụ tải tăng nhanh, nguy cơ thiếu điện cục bộ đã xuất hiện tại một số khu vực.
Như vậy, cơ chế mới định hướng EVN trở thành đầu mối quyết định các dự án đầu tư nguồn - lưới điện phù hợp quy hoạch, đảm bảo tiến độ cung ứng điện phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Huy động nguồn lực tài chính theo mô hình linh hoạt hơn
Ngành điện đang đứng trước bài toán khó về vốn đầu tư, đặc biệt khi nhu cầu mở rộng lưới truyền tải, đầu tư nguồn điện chuyển dịch năng lượng ngày càng lớn. Dự thảo đưa ra các công cụ tài chính mới, nổi bật.
Trong đó, về tín dụng, Thủ tướng Chính phủ ủy quyền Ngân hàng Nhà nước phê duyệt cấp tín dụng vượt giới hạn đối với EVN và các đơn vị thành viên cho các dự án thuộc Quy hoạch điện. Đây là cơ chế tháo gỡ trần vay vốn để huy động nguồn lực xã hội, song cần thiết kế điều kiện đi kèm nhằm bảo đảm an toàn hệ thống ngân hàng.
Về xử lý tài sản, dự án chuyển giao, EVN được chủ động thỏa thuận chuyển chủ thể vay hoặc cho vay lại khi các dự án được chuyển sang pháp nhân khác theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền; đồng thời được đánh giá lại các tài sản điện lực đã hết khấu hao, dùng phần chênh lệch tăng thêm để bổ sung vốn chủ sở hữu. Chính sách này giúp phản ánh sát giá trị tài sản, củng cố năng lực tài chính của EVN mà không sử dụng vốn nhà nước bổ sung.
Đáng chú ý, đối với các dự án đầu tư theo phương thức PPP/BOT, giá trị công trình BOT chuyển giao được xác định theo tỷ lệ tạm tính (20% vốn đầu tư) khi thiếu dữ liệu, tạo điều kiện tiếp nhận và duy trì vận hành hệ thống điện.
Các đề xuất này cho thấy, Chính phủ định hướng tái cấu trúc tài chính EVN theo hướng tăng khả năng tự cân đối nhưng vẫn dựa trên nguyên tắc công khai và kiểm toán độc lập.
Cơ chế tài chính ổn định nhằm duy trì vận hành hệ thống điện
Dự thảo Nghị định bổ sung một số cơ chế phân bổ chi phí, giúp EVN giảm áp lực tài chính và ổn định giá thành điện. Trong đó, phân bổ chênh lệch tỷ giá tối đa 5 năm (dự án quan trọng theo thời hạn trả nợ), tránh biến động đột ngột chi phí tài chính.
Chi phí sửa chữa, cải tạo lưới và trạm phù hợp yêu cầu kỹ thuật được hạch toán trực tiếp, bảo đảm vận hành an toàn - liên tục; Chi phí khắc phục hậu quả thiên tai được phân bổ tối đa 3 năm khi ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh; Chi phí dự án bị dừng do thay đổi chính sách được xử lý bằng nguồn lợi nhuận sau thuế theo quyết định của Hội đồng thành viên.
Những điều chỉnh này hướng tới mục tiêu kép, duy trì khả năng cung ứng điện và hạn chế tác động đến mặt bằng giá điện trong bối cảnh tính biến động của phụ tải và khí hậu ngày càng cao.
Theo các chuyên gia, để Nghị định phát huy hiệu quả và bảo toàn vốn nhà nước, cần lưu ý bảo đảm quyền đi đôi trách nhiệm, minh bạch giá trị tài sản, kiểm soát an toàn tín dụng, nâng cao chất lượng đầu tư và tăng cường phối hợp liên Bộ.
Nói cách khác, việc tăng tự chủ phải đi kèm mở rộng cơ chế giám sát tài chính, đánh giá hiệu quả dự án và trách nhiệm cá nhân của người đại diện vốn. Việc đánh giá lại tài sản cần có tiêu chuẩn định giá và kiểm toán độc lập để ngăn ngừa rủi ro nâng giá trị, gây thất thoát vốn nhà nước. Khi nâng trần vay vốn, cần xây dựng hệ số đảm bảo an toàn tài chính phù hợp với đặc thù doanh nghiệp độc quyền tự nhiên.
Đáng chú ý, thẩm quyền lớn hơn càng đòi hỏi EVN tăng năng lực dự báo phụ tải, công nghệ và quản lý rủi ro dự án điện, tăng cường phối hợp liên bộ trong GPMB, đấu nối nguồn năng lượng tái tạo và ứng dụng các mô hình thị trường điện cạnh tranh.
Dự thảo Nghị định là bước điều chỉnh cần thiết để EVN thực hiện tốt vai trò nòng cốt của ngành điện trong bối cảnh mới. Tuy nhiên, để chính sách đi vào thực chất, cần song hành giữa tự chủ và giám sát, vừa tạo động lực phát triển, vừa giữ vững nguyên tắc minh bạch, an toàn tài chính và hiệu quả sử dụng tài sản công nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia dài hạn.
