Trong bối cảnh ngành thép toàn cầu đang đối mặt với dư thừa công suất kéo dài và áp lực bảo hộ gia tăng ở nhiều thị trường, Trung Quốc là quốc gia sản xuất thép lớn nhất thế giới vừa công bố một loạt chính sách siết chặt hoạt động xuất khẩu thép, mở ra những thách thức và cơ hội mới cho thị trường thép Việt Nam nói chung và ngành VLXD nói riêng. 
Chính sách mới tăng kiểm soát xuất khẩu thép
Bộ Thương mại Trung Quốc vừa đưa ra thông báo, kể từ ngày 01/01/2026, các doanh nghiệp xuất khẩu thép của nước này sẽ phải xin giấy phép trước khi xuất khẩu, dựa trên hợp đồng xuất khẩu của và chứng nhận kiểm định chất lượng sản phẩm từ nhà sản xuất của gần 300 chủng loại sản phẩm thép. Quy định yêu cầu các doanh nghiệp nộp hợp đồng xuất khẩu và chứng nhận chất lượng sản phẩm từ nhà sản xuất để được cấp phép. Quy định này được xem là một bước đi để điều tiết lượng hàng xuất khẩu đang ở mức rất cao và giảm xung đột thương mại quốc tế.
Theo số liệu chính thức, trong 11 tháng đầu năm 2025, Trung Quốc đã xuất khẩu hơn 107,7 triệu tấn thép, tăng gần 7% so với cùng kỳ năm trước và tiến sát kỷ lục lịch sử. Lượng hàng hóa xuất khẩu mạnh mẽ này phần nào bù đắp nhu cầu trong nước yếu do thị trường bất động sản kéo dài trì trệ, nhưng đồng thời tạo ra phản ứng bảo hộ từ nhiều quốc gia.
Một số chuyên gia quốc tế đánh giá rằng trong ngắn hạn, việc cấp giấy phép có thể không làm giảm mạnh khối lượng xuất khẩu do thủ tục không quá phức tạp. Tuy nhiên, động thái này có thể là bước đệm cho các quy định nghiêm ngặt hơn trong tương lai nhằm kiểm soát dòng thép giá rẻ tràn lan trên thị trường toàn cầu.
Nguyên nhân sâu xa của biện pháp này không chỉ đơn thuần là để “hạn chế” xuất khẩu, mà nằm ở bài toán cân bằng cung - cầu và bảo vệ thương mại quốc tế. Trung Quốc đang sở hữu công suất sản xuất thép khổng lồ, nhưng nhu cầu nội địa giảm mạnh khi thị trường bất động sản chững lại kéo theo mức tiêu thụ thép giảm theo. Trong khi đó, nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam liên tục áp dụng các biện pháp chống bán phá giá và thuế quan đối với thép Trung Quốc nhằm bảo vệ ngành sản xuất trong nước.
Việc xuất khẩu thép bán thành phẩm và các sản phẩm giá trị gia tăng thấp như phôi thép ở quy mô lớn được đánh giá là gây lãng phí tài nguyên và làm gia tăng dư thừa hàng hóa tại thị trường nước ngoài. Điều này khiến không ít thị trường nhập khẩu phản ứng mạnh mẽ bằng các rào cản phi thuế quan.
Cơ hội thúc đẩy thị trường Việt Nam và mở rộng xuất khẩu
Đối với thị trường thép Việt Nam, chính sách của Trung Quốc tác động theo nhiều chiều. Trong ngắn hạn, giá thép thế giới chịu áp lực giảm khi thông tin về việc siết xuất khẩu được công bố trong bối cảnh giá thép và quặng sắt trên thị trường thế giới đi xuống. Sau khi Bộ Thương mại Trung Quốc công bố các biện pháp cấp phép, giá thép thanh kỳ hạn trên sàn Thượng Hải giảm 0,13%, còn giá quặng sắt trên sàn Đại Liên và Singapore đồng loạt lao dốc. Áp lực tâm lý từ chính sách khiến nhà đầu tư thận trọng hơn và đẩy giá nguyên liệu đầu vào đi xuống.
Điều này có tác động kép tới thị trường thép xây dựng ở Việt Nam, mặt hàng nhập khẩu từ Trung Quốc có thể tiếp tục được bán với giá cạnh tranh; đồng thời, nguyên liệu đầu vào cho sản xuất thép trong nước như quặng sắt cũng chịu áp lực giá giảm, giúp giảm chi phí sản xuất. Tuy nhiên, sức mua nội địa yếu trong ngắn hạn có thể khiến giá thép trong nước đi ngang hoặc giảm nhẹ.
Tuy nhiên, xét trong khoảng trung và dài hạn thì biến động cạnh tranh và chính sách bảo hộ cũng là một vấn đề đáng bàn luận. Trong vài năm gần đây, lượng nhập khẩu thép Trung Quốc vào Việt Nam tăng mạnh. Dữ liệu hải quan cho thấy, lượng thép cán nóng (HRC) nhập khẩu từ Trung Quốc đã tăng 33% trong năm 2024 so với cùng kỳ, khiến chính phủ Việt Nam áp dụng thuế chống bán phá giá từ tháng 3/2025 với tỷ lệ 19,38% - 27,83%.
Các biện pháp bảo hộ này giúp phần nào bảo vệ sản xuất trong nước nhưng không thể hoàn toàn “cách ly” hiệu ứng giá rẻ từ thị trường Trung Quốc, nhất là khi thép bán thành phẩm và các sản phẩm khác vẫn được gia tăng xuất khẩu. Việc Trung Quốc điều tiết xuất khẩu có thể khiến các doanh nghiệp Việt Nam phải nhanh chóng tái cấu trúc sản xuất, nâng cao chất lượng và dịch vụ logistics để cạnh tranh tốt hơn với nguồn cung ngoại.
Mặc dù cạnh tranh gay gắt, chính sách kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc cũng mở ra cơ hội cho ngành thép Việt Nam. Khi Trung Quốc hạn chế xuất khẩu sản phẩm thép giá thấp, các thị trường nhập khẩu lớn có thể tìm kiếm nguồn cung thay thế từ Đông Nam Á, trong đó Việt Nam có lợi thế địa lý và thương mại. Đây là cơ hội để các doanh nghiệp thép trong nước đẩy mạnh xuất khẩu sang các thị trường mới, đặc biệt là các sản phẩm thép xây dựng chất lượng cao phục vụ xây dựng hạ tầng.
Bên cạnh đó, định hướng của Trung Quốc về nâng cao chất lượng sản phẩm và thúc đẩy sản xuất thép xanh cũng tạo động lực cho các nhà sản xuất Việt Nam tăng tốc đầu tư vào công nghệ sạch, nhằm nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm và tiếp cận thị trường toàn cầu với những tiêu chuẩn khắt khe hơn.
Xu hướng quản lý xuất khẩu thép của Trung Quốc phản ánh một bước chuyển chiến lược trong ngành thép toàn cầu. Thay vì chỉ tập trung tăng khối lượng, các nền kinh tế lớn đang thúc đẩy ổn định thị trường trong nước, cân đối thương mại và giảm dư thừa công suất, điều mà giới quan sát quốc tế đánh giá là cần thiết cho sự phát triển bền vững của ngành.
Đối với Việt Nam, ngành thép đang đứng trước ngã rẽ chiến lược, tiếp tục mở rộng quy mô theo cách truyền thống, hay nâng cao năng lực theo hướng sản phẩm chất lượng cao, thân thiện môi trường và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Các doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách cần kết hợp cả hai chiến lược, vừa bảo vệ thị trường trong nước, vừa tận dụng cơ hội mở rộng thị trường xuất khẩu.
Chính sách siết xuất khẩu thép của Trung Quốc là một bước đi chiến lược trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động mạnh, với tác động đa chiều lên thị trường thép Việt Nam. Từ ảnh hưởng tới giá nguyên liệu đầu vào, cạnh tranh sản phẩm cho đến cơ hội mở rộng thị trường xuất khẩu, tất cả đều đòi hỏi doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần có những bước chuẩn bị linh hoạt và chiến lược dài hạn hơn.
