Hoàn thiện hành lang pháp lý để phát triển ngành VLXD trong giai đoạn mới

Rà soát, cập nhật và khắc phục những bất cập

Trên cơ sở Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 và các luật liên quan, Bộ Xây dựng đang dự thảo Nghị định về quản lý VLXD nhằm thay thế Nghị định số 09/2021/NĐ-CP ngày 09/02/2021 của Chính phủ về quản lý VLXD.

Dự thảo Nghị định không chỉ khắc phục các bất cập trong thực tiễn thi hành mà còn tạo hành lang pháp lý đồng bộ, định hướng phát triển ngành VLXD theo hướng xanh, tuần hoàn, phát thải thấp, dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Việc ban hành Nghị định về quản lý VLXD thay thế Nghị định số 09/2021/NĐ-CP được Bộ Xây dựng xác định là yêu cầu tất yếu trong giai đoạn hiện nay. Hệ thống pháp luật liên quan đến xây dựng, đầu tư, môi trường, khoa học công nghệ, tiêu chuẩn - quy chuẩn kỹ thuật, chất lượng sản phẩm, hàng hóa… đã có nhiều thay đổi căn bản, đòi hỏi phải được rà soát, cập nhật và thể chế hóa đồng bộ trong lĩnh vực quản lý VLXD.

Thực tiễn triển khai Nghị định số 09/2021/NĐ-CP cho thấy, mặc dù đã tạo khuôn khổ pháp lý quan trọng cho công tác quản lý nhà nước về VLXD, góp phần nâng cao trách nhiệm của các cơ quan quản lý và thúc đẩy phát triển một số loại vật liệu mới, vật liệu xanh, nhưng vẫn còn tồn tại không ít vướng mắc.

Phân loại và danh mục VLXD chưa bao quát đầy đủ các nhóm vật liệu mới; chiến lược, kế hoạch phát triển VLXD ở Trung ương và địa phương còn thiếu thống nhất; cơ sở dữ liệu chưa được tổ chức theo hướng dùng chung, liên thông, gây khó khăn cho công tác theo dõi, dự báo thị trường.

Bên cạnh đó, tình trạng mất cân đối cục bộ, khan hiếm và biến động giá VLXD tại một số địa phương, nhất là đối với vật liệu thông thường và vật liệu san lấp phục vụ các dự án trọng điểm quốc gia, đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực dự báo, minh bạch thông tin và hoàn thiện công cụ quản lý nhà nước.

Trong bối cảnh đó, dự thảo Nghị định mới được xây dựng nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trong giai đoạn phát triển mới của ngành VLXD.

Hoàn thiện các quy định quản lý, phát triển VLXD

Dự thảo Nghị định về quản lý VLXD gồm 4 chương, 21 điều và 1 phụ lục, kế thừa các quy định còn phù hợp của Nghị định số 09/2021/NĐ-CP; đồng thời sửa đổi, bổ sung và chuẩn hóa các nội dung để phù hợp với Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 và hệ thống pháp luật có liên quan; khắc phục các tồn tại, hạn chế trong quá trình thi hành Nghị định số 09/2021/NĐ-CP; đáp ứng yêu cầu phát triển VLXD theo hướng xanh, tuần hoàn, phát thải thấp và dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Một trong những nội dung quan trọng của dự thảo là hoàn thiện quy định về Chiến lược phát triển VLXD ở Trung ương và Kế hoạch phát triển VLXD ở địa phương. Theo đó, dự thảo làm rõ hơn trách nhiệm chủ trì của Bộ Xây dựng, cơ chế phối hợp liên ngành, đồng thời bổ sung yêu cầu lồng ghép các nội dung về bảo vệ môi trường, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, đổi mới công nghệ và loại bỏ công nghệ lạc hậu.

Đối với Kế hoạch phát triển VLXD ở địa phương, dự thảo chuẩn hóa nội dung, hồ sơ và trình tự lập, phê duyệt theo hướng gắn với nhu cầu đầu tư xây dựng, điều kiện nguồn cung tại địa phương và vùng, liên vùng. Đáng chú ý, dự thảo không thiết lập cơ chế điều phối cung - cầu theo nghĩa can thiệp hành chính, mà tập trung vào công tác dự báo, cảnh báo sớm, công khai thông tin và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước theo chức năng, nhiệm vụ được giao.

Cùng với đó, dự thảo bổ sung, chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ và danh mục VLXD, làm rõ các nhóm vật liệu mới, vật liệu ưu tiên phát triển như VLXD nhẹ, thân thiện môi trường, vật liệu phát thải thấp, vật liệu phù hợp điều kiện ven biển, hải đảo. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng, áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, quản lý chất lượng và triển khai các chính sách khuyến khích, ưu đãi trong thực tiễn.

Thúc đẩy VLXD xanh, tuần hoàn và chuyển đổi số 

Một điểm nhấn xuyên suốt của dự thảo Nghị định là định hướng phát triển ngành VLXD theo mô hình tăng trưởng xanh, tuần hoàn và phát thải thấp. Dự thảo đã hệ thống hóa các chính sách khuyến khích, ưu đãi đối với nghiên cứu, đầu tư, sản xuất và sử dụng VLXD mới, xanh, tái chế, thông minh và phù hợp điều kiện đặc thù.

Các chính sách này được quy định theo nguyên tắc dẫn chiếu, bảo đảm thống nhất với pháp luật về đầu tư, thuế, đất đai, tín dụng, bảo vệ môi trường, khoa học và công nghệ, mua sắm công, đấu thầu, tránh chồng chéo và phát sinh thủ tục hành chính.

Dự thảo cũng tiếp tục nhấn mạnh nguyên tắc kinh tế tuần hoàn trong thu hồi, tái chế, xử lý và sử dụng chất thải làm VLXD; thúc đẩy sử dụng tro, xỉ, thạch cao và phụ phẩm công nghiệp làm nguyên liệu sản xuất VLXD khi đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và môi trường. Đây là nội dung quan trọng nhằm thể chế hóa các chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, góp phần giảm áp lực môi trường và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Đặc biệt, dự thảo Nghị định bổ sung quy định về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phát triển VLXD. Theo đó, việc xây dựng, quản lý và khai thác cơ sở dữ liệu quốc gia về VLXD được xác định là công cụ quan trọng nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, hỗ trợ doanh nghiệp và thị trường, đồng thời tăng cường khả năng theo dõi, dự báo và cảnh báo sớm tình hình cung ứng VLXD.

Cơ sở dữ liệu về VLXD sẽ được tích hợp vào hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng, bảo đảm dữ liệu dùng chung, liên thông, tránh trùng lặp và nâng cao tính minh bạch của thị trường. Trách nhiệm cung cấp, cập nhật thông tin của các địa phương và doanh nghiệp cũng được quy định rõ, gắn với yêu cầu phân cấp, phân quyền và trách nhiệm giải trình.

Với các nội dung nêu trên, dự thảo Nghị định về quản lý VLXD được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý đồng bộ, ổn định và minh bạch, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước trong giai đoạn mới; đồng thời dẫn dắt quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của ngành VLXD theo hướng xanh, tuần hoàn, phát thải thấp và dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.