Nghị định số 144/2025/NĐ-CP xóa bỏ tư duy “làm thay thị trường”, thay vào đó là vai trò giám sát, định hướng và kiến tạo khi quy định: không công bố đơn giá xây dựng công trình của địa phương. 
Vai trò của đơn giá thay đổi khi chuyển sang kinh tế thị trường
Vào thời kỳ bao cấp, nền kinh tế Việt Nam vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, mọi hoạt động xây dựng từ thiết kế, vật tư, nhân công đến thi công đều do Nhà nước chỉ đạo và cấp phát. Đơn giá thi công vì thế trở thành một công cụ điều hành hữu hiệu, giúp Nhà nước quản lý chi phí đầu tư, hạn chế lãng phí, thất thoát, đồng thời tạo điều kiện lập kế hoạch tài chính chính xác.
Tuy nhiên, khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, vai trò của đơn giá, định mức thay đổi căn bản. Cơ chế đầu tư hiện đại đặt nhà thầu và chủ đầu tư vào vị trí tự chủ: nhà thầu phải tự xác định giá dự thầu, tự chịu trách nhiệm về hiệu quả thi công; còn chủ đầu tư có quyền lựa chọn nhà thầu phù hợp trên cơ sở cạnh tranh.
Trong bối cảnh đó, việc áp dụng một bộ đơn giá cứng cho cả nước trở nên bất cập bởi: Thứ nhất, thị trường xây dựng có tính chất phân tán cao và chịu ảnh hưởng lớn bởi yếu tố địa phương. Giá vật liệu, nhân công, thiết bị, điều kiện địa hình, thời tiết, khả năng huy động nguồn lực… đều khác nhau giữa miền núi và đồng bằng, giữa thành thị và nông thôn, giữa khu vực kinh tế trọng điểm và các tỉnh vùng sâu. Chẳng hạn, giá một khối bê tông tại TP.HCM khác xa với ở Điện Biên, chưa kể đến chi phí vận chuyển, điều kiện địa hình thi công. Do đó, áp đặt một bộ đơn giá thi công chung sẽ không phản ánh đúng thực tế chi phí từng địa phương, dẫn đến hoặc là tăng giá đầu tư không cần thiết, hoặc là gây thiệt hại cho nhà thầu, làm giảm chất lượng thi công.
Thứ hai, kinh nghiệm quốc tế cho thấy các nước phát triển thường không áp dụng đơn giá thi công thống nhất. Trên thế giới, chỉ một số ít nước áp dụng hệ thống đơn giá mang tính “toàn quốc”, chủ yếu trong các nền kinh tế từng theo mô hình kế hoạch hóa hoặc quản lý chặt vốn đầu tư công.
Tại Trung Quốc có định mức quốc gia, từ đó các tỉnh xây dựng bộ đơn giá địa phương để áp dụng trong đấu thầu và thanh toán công trình sử dụng vốn nhà nước. Các phần mềm như Glodon giúp cập nhật đơn giá và kiểm soát khối lượng.
Tại Nga, Belarus, Ukraina vẫn duy trì hệ thống đơn giá nhà nước cho xây dựng tồn tại từ thời Liên Xô, dùng cho công trình sử dụng ngân sách.
Phần lớn các nước phát triển không áp dụng đơn giá dùng chung toàn quốc. Các quốc gia như Mỹ, Anh, Đức, Singapore, Australia lựa chọn cách làm khác linh hoạt và phù hợp với cơ chế thị trường. Nhà nước không can thiệp vào đơn giá cụ thể, mà chỉ ban hành hệ thống quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn thiết kế, quy trình nghiệm thu, nghĩa là quản lý "đầu ra" chứ không áp đặt "đầu vào".
Ở Anh, BCIS định kỳ công bố chỉ số chi phí xây dựng theo từng khu vực, ngành nghề; còn Mỹ có RSMeans - một cơ sở dữ liệu khổng lồ cập nhật giá xây dựng theo vùng, dùng để lập và kiểm soát chi phí trong đấu thầu. Giá cả được xác lập bởi thị trường: nhà thầu căn cứ vào năng lực, công nghệ, nguồn lực, kinh nghiệm để lập giá dự thầu. Điều này khuyến khích cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy sáng tạo, tiết kiệm chi phí và rút ngắn tiến độ.
Thứ ba, việc giữ đơn giá cứng còn gây ra tình trạng chồng chéo trong hệ thống quản lý hiện nay. Một công trình PPP tại miền Trung năm 2023 được tính giá dự thầu theo giá thị trường, nhưng khi thanh toán, kiểm toán nhà nước lại yêu cầu quy đổi về đơn giá địa phương ban hành từ năm 2020. Một mặt, Luật Đấu thầu khuyến khích các bên xác định giá theo thị trường; mặt khác, Luật Xây dựng và các Thông tư hướng dẫn lại yêu cầu lập dự toán theo định mức - đơn giá do Nhà nước ban hành.
Một việc hầu như ai cũng thấy, với cùng bản vẽ thiết kế, khối lượng được tính sẵn và giống nhau cho tất cả nhà thầu, giá lại dùng theo đơn giá địa phương hoặc được áp khung sẵn thì gần như tổng giá dự thầu của các nhà thầu sẽ giống hệt nhau, chỉ chênh nhau chút ít do làm tròn, tính sai số nhỏ hoặc "mẹo" trong chi phí chung.
Việc đấu thầu trở nên hình thức, thiếu cạnh tranh thực chất và dễ dẫn đến cơ chế xin - cho hoặc dàn xếp.
Kết quả là, trong thực tế đấu thầu, nhà thầu buộc phải "vừa chạy vừa xếp hàng": tính toán theo giá thực tế để chào thầu, nhưng khi lập hồ sơ thanh toán, quyết toán lại phải "quy đổi" về đơn giá nhà nước. Hệ quả là phát sinh khiếu nại, tranh chấp, chậm thanh toán, đội vốn và thậm chí là phá vỡ dòng tiền của doanh nghiệp.
Thứ tư, trong nhiều trường hợp, việc bám vào bộ đơn giá còn khuyến khích tình trạng gian lận. Khi đơn giá là “khuôn mẫu bắt buộc”, tất yếu nảy sinh tình trạng “lách” như điều chỉnh mã hiệu công tác hoặc khai khống khối lượng nhằm tối ưu hóa chi phí trên giấy tờ. Điều này không chỉ gây thất thoát NSNN mà còn làm méo mó quá trình thi công và phá vỡ tính trung thực của hồ sơ hoàn công.
Thứ năm, ngay cả khi muốn sử dụng đơn giá để kiểm soát chi phí đầu tư, thì việc cập nhật, điều chỉnh đơn giá hiện nay còn rất chậm và thiếu đồng bộ. Một số tỉnh mất nhiều năm mới ban hành lại bộ đơn giá xây dựng; trong khi thị trường vật liệu, nhân công biến động theo tháng, theo tuần. Bộ đơn giá trở nên lỗi thời ngay sau khi ban hành. Hệ quả là người lập dự toán "làm hình thức", còn nhà thầu thì "tự tính riêng", làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước.
Thứ sáu, với sự phát triển của công nghệ, chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng một hệ thống dữ liệu chi phí xây dựng thời gian thực. Việc sử dụng phần mềm BIM, công cụ tính toán chi phí vòng đời, dữ liệu lớn (Big Data), cơ sở dữ liệu giá vật liệu theo vùng... sẽ giúp các bên liên quan xác lập giá công trình theo phương pháp hiện đại, minh bạch và sát thực tế hơn nhiều so với một bộ đơn giá mang tính "đóng khung".
Thứ bảy, nếu tiếp tục duy trì bộ đơn giá thống nhất thì vô hình trung, Nhà nước đang làm thay vai trò của doanh nghiệp: can thiệp sâu vào quá trình hình thành giá, triệt tiêu sáng tạo và làm giảm sức cạnh tranh. Trong khi đó, mục tiêu lớn nhất của cải cách thể chế là trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp, Nhà nước chỉ giữ vai trò "trọng tài": ban hành luật chơi, giám sát kết quả và xử lý vi phạm.
Quản lý nhà nước hiện đại không phải là can thiệp vào từng viên gạch, từng mét khối bê tông; mà là bảo đảm dự án hoàn thành đúng chất lượng, đúng thời hạn và không thất thoát vốn đầu tư.
Chuyển đổi từ “tỉnh lập đơn giá” sang “dữ liệu mở”
Vậy nhà thầu lập đơn giá như thế nào khi không có bộ đơn giá chung? Trong các nước không ban hành đơn giá chung, nhà thầu tự lập giá theo một trong các phương pháp phổ biến như: (1) Đơn giá thị trường (Market-based pricing): Tính toán từ giá vật liệu, nhân công, máy móc theo báo giá của nhà cung cấp thực tế; (2) Dữ liệu lịch sử (Historical Data): Rút ra từ các công trình đã thi công gần đây của chính nhà thầu hoặc trong ngành; (3) Định mức và năng suất nội bộ: Nhiều nhà thầu lớn có bộ định mức riêng để ước tính chi phí và lập giá cạnh tranh; (4) Sử dụng cơ sở dữ liệu thương mại: RSMeans (Mỹ) cung cấp đơn giá cập nhật theo khu vực, là công cụ phổ biến cho lập giá dự toán; BCIS (Anh), Rawlinsons và Cordell (Australia) cung cấp cơ sở dữ liệu chi phí xây dựng theo ngành, khu vực, loại công trình.
Nhà nước kiểm soát giá công trình không có đơn giá, thay vì áp đặt đơn giá thì áp dụng khung pháp lý và cơ chế kiểm soát gián tiếp: Ban hành hướng dẫn lập và kiểm soát chi phí: Ví dụ, Cost Estimating Manual của các cơ quan nhà nước yêu cầu đấu thầu cạnh tranh và thẩm tra chi phí: giá trúng thầu là căn cứ quan trọng để xác định tính hợp lý của đơn giá; thiết lập hệ thống giám sát hoặc kiểm toán độc lập trong các dự án đầu tư công.
Tại Việt Nam, trước ngày 01/7/2025, vẫn duy trì hệ thống định mức - đơn giá nhà nước, với tính toán được thực hiện từ bộ định mức quốc gia do Bộ Xây dựng ban hành, sau đó UBND cấp tỉnh ban hành đơn giá cụ thể.
Cách làm này có ưu điểm trong kiểm soát chi phí đầu tư công, đặc biệt ở cấp địa phương. Tuy nhiên, khi thực hiện các dự án PPP, EPC, hợp đồng trọn gói hay chuyển giao cho tư nhân, việc áp dụng đơn giá nhà nước cứng nhắc dễ gây méo mó thị trường hoặc thiếu linh hoạt trong lập giá.
Việc số hóa hệ thống định mức và tích hợp với phần mềm như GXD, dự toán Eta, hay phần mềm tích hợp BIM nếu làm tốt có thể giữ vai trò tham khảo chứ không nên là rào cản.
Chính phủ đã thấy sự bất cập trong việc UBND cấp tỉnh ban hành đơn giá cụ thể. Bởi vậy, tại các điểm a, b và c khoản 1 Điều 12 Nghị định số 144/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 quy định về phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Xây dựng, Chính phủ giao Bộ Xây dựng thực hiện một số nhiệm vụ quản lý chi phí đầu tư xây dựng.
Theo đó, thẩm quyền công bố định mức các hao phí và các dữ liệu cơ bản để tính giá ca máy của các loại máy và các thiết bị chuyên ngành thuộc phạm vi quản lý chưa được công bố quy định tại khoản 3 Điều 40 Nghị định số 10/2021/NĐ-CP ngày 09/02/2021 của Chính phủ về quản lý chi phí đầu tư xây dựng do các Bộ quản lý công trình xây dựng chuyên ngành thực hiện, kết quả thực hiện gửi về Bộ Xây dựng để tổng hợp, quản lý.
Không thực hiện quy định công bố đơn giá xây dựng công trình của địa phương tại khoản 2 Điều 26 Nghị định số 10/2021/NĐ-CP ngày 09/02/2021 của Chính phủ.
Thẩm quyền công bố giá xây dựng tổng hợp, suất vốn đầu tư xây dựng quy định tại khoản 1 Điều 26 và khoản 3 Điều 40 Nghị định số 10/2021/NĐ-CP ngày 09/02/2021 của Chính phủ do Bộ Xây dựng thực hiện; các Bộ quản lý công trình xây dựng chuyên ngành, UBND cấp tỉnh tổ chức thực hiện trong phạm vi quản lý (nếu cần thiết).
Cần khẳng định, đơn giá là công cụ, không phải mục tiêu. Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 144/2025/NĐ-CP là một bước đi đúng hướng, xóa bỏ tư duy “làm thay thị trường”, để thay vào đó là vai trò giám sát, định hướng và kiến tạo.
Với việc xóa bỏ toàn bộ hệ thống đơn giá, chuyển đổi vai trò: từ “áp đặt” sang “tham khảo”, từ “tỉnh lập đơn giá” sang “dữ liệu mở”. Khi đó, giá cả thị trường, năng lực nhà thầu và kết quả đấu thầu là yếu tố quyết định chứ không phải một con số cứng nhắc ban hành từ mấy năm trước.
Hy vọng rằng, trong vài năm nữa ngành Xây dựng sẽ chuyển từ “quy định đơn giá” sang “công bố chi phí tham khảo” như cách các nước: Singapore, Anh và Mỹ đang làm. Vậy, ngay từ bây giờ cần tăng vai trò giám sát thị trường, kiểm soát thông qua cạnh tranh và công khai minh bạch.
